электронная версия
ISSN 1829-5351
Республика Казахстан

Образование не имеет точки насыщения


Религиоведение

 

 

В текущем номере ...

 

 

 

Учиться быть человеком

№10 (181) декабрь 2018г.

Г.Г. СОЛОВЬЕВА, главный научный сотрудник Института философии, политологии и религиоведения КН МОН РК, доктор философских наук, профессор, г. Алматы


Недавно завершился XXV Всемирный философский конгресс в Пекине. Участие в нем приняла и казахстанская делегация, проявив исключительную активность и заинтересованность в обозначенной повесткой проблеме.

Учиться быть человеком – это ответ на главный вопрос: чему учить и учиться в школе, в вузе и за их пределами. В педагогической литературе много внимания уделяется ныне перспективным методам и практикам обучения. При этом в тени очень часто остается содержание обучения. К чему все эти методы и искусные педагогические технологии? Самое первостепенное оттесняется из учебного процесса в дополнительную категорию «воспитание». Но умение стать и быть человеком и должно, по сути, быть определяющим императивом всего учебного процесса.

Эти, казалось бы, прописные истины много раз повторяются на различные лады, звучат рефреном в докладах и выступлениях, но на деле остаются пустым звуком.

А что значит учиться быть человеком? В центре всего учебного процесса – всего комплекса дисциплин, и естественно-научных, и гуманитарных – должна находиться категория «духовность». В светских учебных заведениях религия не преподается, тем более что сегодня в Казахстане прилагаются все усилия, чтобы укрепить светские основы государства. Но категория «духовность» в равной степени принадлежит и светскому, и религиозному дискурсу, хотя сущность ее определяется, конечно же, религиозным контекстом.

Поэтому обратимся к соотношению трех феноменов: религия, вера, духовность.

Религия – сложное, многоплановое, многоаспектное явление и личной, и социальной жизни, истоки которого уходят в седую древность. Давайте попробуем дать определение этому явлению. Первое, о чем говорят и пишут ученые-религиоведы, – религия есть форма общественного сознания наряду с искусством, наукой, философией. Это означает, что принадлежит она не только отдельному индивиду, но с самого своего зарождения – коллективу людей, будь то род, племя, народ, нация, государство, совокупность государств.

Но остановиться на этом определении мы не можем. Давайте добавим: религия есть социальный институт. Это означает, что в своих исторических формах она всегда обретала определенные организационные структуры, играла социальную роль в обществе и государстве.

Добавим также, что религия есть важнейший тип мировоззрения и мироотношения, включающий целостные, взаимосвязанные представления о Боге и мире (религиозная онтология), о сущности, происхождении и назначении человека (религиозная антропология), о ценностях человеческого бытия (религиозная аксиология). Важно подчеркнуть, что мировоззрение предполагает не только взаимосвязанную систему взглядов, но и определенное к ним отношение. То, что мы знаем и думаем о мире, Боге и самих себе, мы принимаем в свое сердце, в свою душу, так что это знание становится настолько дорогим, что за него многие отдавали свои жизни. А ведь за доказательства математической теоремы или закона физики жизнь еще никто не отдавал.

Религии, не забудем сказать и об этом, играли в человеческой истории роль объединяющего фактора, цементирующего народ в этнос, нацию, государство, способствующего этнополитическим процессам на громадных просторах Востока и Запада. Под зелеными знаменами ислама образовался арабский халифат, объединивший многие страны на несколько столетий и сыгравший знаковую роль в мировых исторических процессах. Способность религии объединять и сплачивать осознал русский князь Владимир, когда решился совершить цивилизационный выбор, избрать единую православную веру, будучи покоренным красотой ее культов и обрядов.

Как вы заметили, мы только описывали некоторые свойства и качества религии, благодаря которым она играла важнейшую роль в человеческой истории. Но все названные свойства и многие другие, о которых мы еще не сказали, порождены ее сущностью, т. е. самым главным, внутренним содержанием, от которого зависят ее многочисленные определения. Какова же эта сущность?

Философы, теологи, религиоведы не жалеют сил и времени, чтобы исследовать, изучать религию в ее многоразличных, исторических формах, выявлять ее культурно-цивилизационную миссию, этнополитическую и гражданскую идентичность. Накоплен громадный пласт философско-теологических, культурологических, религиоведческих концептов и теорий, анализ которых составил бы не одну объемистую книгу. Но мы обратимся, прежде всего, к этимологии слова «религия». В Большом энциклопедическом словаре читаем: «Религия (от лат. religio – набожность, святыня, предмет культа) – мировоззрение и мироощущение, а также соответствующее поведение и специфические действия (культ), основанные на вере в существование Бога или богов, сверхъестественного» [1, с. 1009]. К этому необходимо добавить еще одно толкование термина «религия». Это не только religio – набожность, благочестие, вера, но и religare – связывать, соединять. В казахском языке два эти смысла передаются словом дін. Религия есть то, что связывает, соединяет Бога и человека, создает новую духовную реальность их встречи, к которой человек стремится, поддерживаемый и вдохновляемый Богом.

Эта встреча, с позиций религиозных людей, есть преодоление разрыва между существованием, заброшенностью в мире, одиночеством, страхом и тоской человека и его сущностью, что дает надежду на спасение, радостность и обретение смысла. Вот теперь сущность религии конкретизирована. Это – вера в высшее духовное начало, проясняющее тайну жизни и смерти, и отсюда – стремление приблизиться к духовному истоку, соединиться с ним. Религия, стало быть, есть не только отношение человека к Богу, но и Бога – к человеку.

Концентрированным выражением веры, коллективно выражаемого стремления добиться единства с Богом и его благоволения, является религиозный культ, определенным образом организованная система религиозных ритуалов. Это – «…комплекс религиозных акций, выражающих почитание Бога или богов со стороны приверженцев той или иной религии […]. Внешней формой культа является ритуал – индивидуальные или совместные действия, преследующие религиозные цели […]. Ритуал является одним из способов вступления в контакт с Божественным» [2, с. 340]. Религиозный ритуал имеет двойной смысл: во-первых, в нем выражается глубинная религиозная потребность индивидов приблизиться к Богу и, во-вторых, получить одобрение, оправдание существующим в обществе структурам и способам бытия.

Кроме этого, в развитых религиях совместно осуществляемые культовые действия предполагают наличие религиозных организаций, религиозных объединений, имеющих в культурно-исторических контекстах различные формы и модификации.

Если рассматривать религию как целостную систему, включающую уровень веры, совокупность религиозных ритуалов, определенные организационные структуры, то объединяющим все эти уровни началом является вероучение, религиозная доктрина, совокупность догматов. Это – основополагающие принципы, в которых формулируется понимание Бога, мира и человека. Они считаются непреложными, безусловными, не подлежащими сомнению и составляют содержание, суть определенного вероучения. Догматика каждой религии является ее сакральным ядром, которое хранится со всей бережностью в его неприкосновенности.

Но в различных религиях с их несовпадающей догматикой имеется система духовно-нравственных ценностей, которые именуются общечеловеческими, фундаментальными, вечными. Это означает, что в различных культурно-исторических и цивилизационных контекстах, в нетождественных религиозных доктринах было и есть нечто объединяющее – феномен религиозной Веры, что и создает возможность появления такого уникального явления, как общность ценностных установок и нравственных императивов. В систему ценностей включается понимание того, что есть жизнь и смерть, добро и зло, любовь и ненависть, сострадание и милосердие, доверие и справедливость, долг и совесть, смысл человеческой жизни и истории, то самое сокровенное, важное, от чего не уйти и не спрятаться ни одному человеку, кем бы ни был он на земле. Эти абсолютные ценности, порождаемые феноменом Веры, составляют прочную платформу для взаимодействия и диалога религий во все исторические времена, начиная с древности и по сей день.

Рассмотрим более детально феномен Веры. Прежде всего, речь идет о вере в первоначальном, исконном смысле, вере как доверии. Нет и не может быть человека, который не был бы причастен к такой вере. На доверии основана преемственная связь поколений, передача культурного опыта. В самом деле, мы никогда не участвовали в битвах, вошедших в контекст мировой истории. Но мы доверяем сведениям и хроникам, если все свершилось много веков назад, и рассказам очевидцев, если это – события недавних десятилетий. Историческая память питается живительными соками доверия.

Но почему только битвы? Все события, факты, в особенности научные открытия, шедевры литературы и искусства, бесценный опыт любви, материнства, милосердия сообщаются нам как нечто, добытое трудом и гением предшественников, которым мы доверяем, с благодарностью принимая от них великий дар культурного наследия.

И в нашей повседневной жизни вера как доверие обеспечивает возможность жить и действовать, любить и побеждать. Мы доверяем многим знакомым и незнакомым людям, близким и далеким, иначе вокруг образовалась бы молчаливая, угнетающая пустота. Врачи, учителя, строители, водители такси, пилоты авиалайнеров – им доверяются каждодневно тысячи жизней.

Почему же мы способны к доверию? Можно пред- положить, что такая способность обеспечивается об- щим духовным родством, совместным присутствием в незримой, невидимой, но самой очевидной и безусловной духовной реальности. Источник веры как доверия и верности – религиозная вера.

И тогда слово «верующий» можно отнести далеко не к каждому. Современное общество состоит из верующих и атеистов, религиозно настроенных и светски мыслящих и поступающих. Каждый имеет право на личностный выбор. Главное – сохранять и пестовать взаимное признание и уважительность. Это возможно, если наша вера – подлинная, истинная, т.е. зрячая, а не мнимая, слепая. Говорят, что у слепой веры слепые глаза.

Но кто может взять на себя смелость и утверждать нечто о вере другого человека? Ведь это – проявление внутреннего, личностного, недоступного суждению посторонних! И все же есть надежный критерий различения подлинной и мнимой веры. Духовное преображение человека, внутренний свет его души и нравственные поступки во благо ближних и дальних, вопреки всем трудным обстоятельствам жизни, страданиям и бедам – вот что дается подлинной верой. Деградация личности, озлобление и агрессивность, фанатизм и экстремизм – плоды веры слепой, или псевдоверы.

В истории культуры и в обыденной жизни веру чаще всего сопоставляют с разумом и знанием. Различные эпохи и цивилизации дают свои ответы по поводу их соотношения. Три самых известных решения до сих пор приводят в энциклопедиях и интернет-справочниках. Аврелий Августин, стремясь к гармонии разума и веры, настаивал на руководящей роли веры: «Верую, чтобы познавать». Петр Абеляр, не отрицая такой гармонии, предлагал другое решение: «Познаю, чтобы веровать». Лев Толстой снимает противоречие: «Верую, чтобы познавать, и познаю, чтобы веровать». Мудрость, считают все трое, и не только они, есть знание божественных истин и следование им в жизни. На глубинном уровне знание и вера совпадают. Аль-Фараби считал, что и вера, и знание стремятся к одной высшей цели: постижению Первосущего. При этом вера руководствуется логикой сердца, а знание опирается на разум, науку, философию.

Но вера, подкрепляемая разумом, выходит за его пределы к невидимому и недосягаемому. То, что недоступно разуму, открывается глазам веры. Она не сводится к познавательным актам, но захватывает всего человека в его целостности – его разум, сердце, душу. Более того, вера, совокупность духовных деяний образуют новую реальность, духовную связь с Первосущим. Вера есть там, где присутствует взаимность, где не только взывают, но и слышат ответ, призыв, от чего на душе становится радостно и светло и загораются огоньки надежды.

Многие думают, что вере не достает доказательности, которой так гордится самонадеянное знание. Но такое суждение нуждается в уточнении. Какой именно доказательности? Если логической, то с этим можно согласиться. Ведь продемонстрировал нам немецкий философ Им. Кант, что логика бессильна в жизненно важных для человека вопросах. Бытие Бога можно логически доказать и в то же время логически опровергнуть, как и бессмертие души, смысл жизни, возможность свободы.

Но есть внелогические свидетельства, обладающие неопровержимой убедительностью, во сто крат превышающей все мыслительные аргументы: нравственные поступки, совершаемые согласно внутреннему выбору и доброй воле, совершенно бескорыстные, искренние, не требующие наград и восхвалений. «Две вещи вызывают мое изумление, – чистосердечно признавался Им. Кант, – звездное небо над моей головой и нравственный закон в моей душе».

О своем пути к подлинной вере хорошо написал русский философ Вл. Соловьев: «Человек относительно религии при правильном развитии проходит три возраста: сначала пора детства или слепой веры, затем вторая пора – развитие рассудка и отрицание слепой веры, наконец, последняя пора веры сознательной, основанной на развитии разума». Соловьев имел в виду самого себя. Свою наивную веру он подверг суровой критике, размышляя над ее основаниями, допуская сомнения и вопросы. И только после этого вера его стала осознанной, разумной, зрячей.

И Абай тоже различает два типа веры. Прежде всего – истинная вера («якинииман»), которая вошла в сердце человека и укрепляется, совершенствуется его разумом. Абай настаивает на том, что истинная вера не ограничивается строгим соблюдением постов и ритуалов, следованием внешнему благочестию, но является внутренней личностной потребностью, результатом интенсивной духовной деятельности. Второй тип веры – вера традиционная («таклидииман») – основана на авторитете священнослужителей и не подвергается осмыслению с позиций разума. Такая вера подвержена колебаниям, при первом же испытании она может не устоять, тогда как истинная вера в союзе с разумом является средоточием духовной жизни человека, открывая ему свет высшей Истины и Смысла.

Вера, следовательно, включает в себя и чувство, и разум, и волю человека, сознательные и бессознательные пласты психики. В ней человек присутствует во всей своей целостности. И не только присутствует, но живет полной жизнью, потому что вера – не только совокупный религиозный опыт, но и поступки, образ мысли и образ жизни, отношение к семье, родным, всем окружающим, к своей отчизне, ко всему человечеству. Веру можно считать единством подлинного знания и практического руководства к действию.

Нам осталось ответить на нелегкий вопрос: что же такое духовность, та категория, которая связывает религиозный и светский образ жизни и поведения? В научной литературе имеется множество определений. Мы будем придерживаться следующего тезиса: духовность – та невидимая незримая реальность, которая образуется во взаимной встрече Бога и человека, откуда черпает свою силу нравственность; способность человека не только воздерживаться от зла и пороков, ни и созидать добро, воспитывать в себе самые лучшие и совершенные качества и черты характера. Нравственность – это практическое осуществление духовности.

Но если происхождение духовности, а потому и нравственности – религиозное, то что можно сказать о людях, предпочитающих светские ценности и ориентиры? Неужели они не могут быть причастными к духовным ценностям? А ведь именно те, кто не разделяет религиозных взглядов, очень часто в жизни добрее и справедливее тех, кто относит себя к верующим. Ответ может быть таким: приобщиться к духовности и нравственности способен каждый человек, независимо от его религиозных или светских взглядов и предпочтений. Приобщение это может состояться через освоение подлинной культуры, которую философы называют «формой бытия Духа». И тогда, действительно, светски настроенный человек может быть более справедливым и честным, чем тот, кто является мнимо верующим, ограничивающим свою религиозную жизнь внешним исполнением обрядов без внутреннего проникновения к истокам веры.

…В последнее время молодежь, заседающая в социальных сетях, увлеклась новомодным направлением «постмодернизм». Звучит оно призывно, многообещающе и пытается захватить и культуру, и политику, и философию. Об этом надо бы писать отдельную статью, и не одну. Здесь же скажу только, что постмодернизм в лице его знаменитых мэтров французов Жака Деррида, Жиля Делеза, Жана Бодрийяра попытался на философском языке осознать то, что происходит с человеком при его переселении в виртуальную реальность. Созданы соответствующие концепты, разработана сложная терминология, так что читать постмодернистские тексты – задача не простая.

Но при этом постмодернисты безответственно разрушают основы человеческого бытия, ставят под сомнение «предельно означаемое» Бога как единого творца и создателя мира и человека. Тем самым утверждается позиция бездуховности, вседозволенности, игры различий. Человек попадает в ситуацию абсурда: уходит от первоистока жизни, но чувствует неистребимую ностальгию по Абсолюту, не будучи в состоянии ответить на первостепенные вопросы о смысле истории и собственного бытия.

Не все современные философы поддерживают позицию постмодернизма. Есть очень влиятельные философские учения, в которых восстанавливается Истина о Боге и Человеке. Это пост-постмодернистские направления – француз Морис Мерло-Понти, испанец Хосе Ортега-Гассет, немец Юрген Хабермас, казах Бекет Нуржанов. Не отвергая определенного позитивного урока постмодернизма, эти философы призывают вернуться к истокам Бытия, признать «предельно означаемое», без чего невозможно проникнуть в смыслы происходящего с человеком.

Название тоже звучное – пост-постмодернизм. Почему бы молодым не поинтересоваться, что же за ним скрывается?

Это направление развивается под знаком «Учиться быть человеком», т.е. духовно возрастать, приобщаясь к сокровищнице мировой культуры.

Список использованных источников

1. Большой энциклопедический словарь. – М.: Большая Российская энциклопедия. – СПБ: Норинт, 2004. – С. 1009.

2. Культ религиозный. Новая философская энциклопедия. В 4-х томах. Т. 2. – М.: Мысль, 2001. – С. 340.


Дінаралық келісім мәдениеті және БАҚ

РЫСБЕКОВА Ш.С. , Доктор филос.н., профессор КазНУ им.аль-Фараби
САЛАМАТ Т., магистрант 2 курса специальности «Исламоведение» КазНУ им.аль-Фараби


Бұқаралық ақпарат құралдары репродуктивті (бейнелеуіш) және продуктивті (шығармашылық) функциялар атқара отырып, мемлекеттің қоғамдық-саяси өмірінде маңызды роль атқарады. Сонымен қатар баспасөз қоғамдық салада, оның ішінде ұлтаралық қатынастар аясында болып өткен үдерістердің халыққа талданып жеткізілуі үшін үлкен жауапкершілікке ие болып табылады. Сондықтан БАҚ көп ұлтты қоғам мен мемлекеттің мүддесін басты назарда ұстауы тиіс. Баспасөздің көп ұлтты қоғамның әлеуметтіксаяси өміріне дендей енуі барынша ауқымды және көпқырлы қасиетімен ерекшеленеді. Қазақстандағы демократиялық өзгерістер дәуірінде мемлекеттің құндылықтарының қалыптасуы және көркеюі бұқаралық ақпарат құралдарымен тығыз байланысты екендігі айқын.

Мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдары ақпараттық, ағартушылық, әлеуметтендіру, мобилизациялау, бақылау, қорғаусынды бірнеше маңызды қызметтерді жүзеге асырады. Кей ғалымдар баспасөз, телекөрініс және радионы «қоғам мен мемлекеттің, тұлға мен биліктің арасындағы делдал болып табылатын ақпараттық қоғам мәдениетінің айрықша түрін белгілеу үшін» енгізілген заманауи медиамәдениет теориясының жемісі ретінде нақтылайды. Әлеуметтік институт ретінде БАҚ-нан толерантты сана, ұлтаралық қарым-қатынас қалыптастыру, этностар арасындағы шиеленісті болдырмау, Қазақстанды мекендеген халықтар туралы, олардың тарихы, рухани құндылықтары, діні, тілі, менталитеті туралы сауатты мәліметтер жеткізу талап етіледі.

Әлем қазақ елін тыныштық пен бейбітшіліктің, ұлтаралық, дінаралық үйлесімділікпен келісімнің үлгісі ретінде таниды, этносаралық, конфессияаралық келісімнің қазақстандық моделіде қалыптасып үлгерді. Ол сантараптан сарапталды, бағасын алды. Бұл келісімнің өзіндік ерекшелігі «өзгерістер мен инновацияға икемділігі, ашықтығы, ашық қана емес, жасырын түрдегі қауіп-қатерлермен келеңсіздіктерге қарсы тұруға қабілеттілігі» [1, 162 б].

Қазақстанда қазақ ұлтынан басқа 140-тан астам ұлт өкілдері тұратынын білеміз. Олардың өз ұлтына тән әдетғұрпы, діні, тілі, ділі сияқты өзіндік ерекшеліктері бар екені мәлім. 2011 жылы «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заң қабылданғаны белгілі, соған орай діни ұйымдарды мемлекеттік тіркеу мен қайта тіркеу жұмыстары аяқталғаннан кейін, Қазақстанда 17 діни конфессия мен 3088 діни бірлестіктің жұмыс жасауына рұқсат берілді. Сонымен қатар бұрынғыға қарағанда діни бірлестіктердің саны шамамен азайды. Жалпы алатын болсақ, олар ішінде 72 %-ы ислам, 9 %-ы православие, 3 %-ы католиктік, 14 %-ы протестанттық, 2 %-ы қалған конфессиялар болып саналады [2].

Бұл деректерді саралай келе, еліміздегі мемлекеттік болсын, мемлекеттік емес болсын, бұқаралық ақпарат құралдарына артылған жауапкершіліктің зор екенін, сонымен қатар қателікке барынша жол бермеу керектігін көрсетеді. Олай дейтініміз, бұқаралық ақпарат құралдары қоғамдағы ақпарат алмасу құралы немесе билік пен халық арасындағы дәнекер ғана емес, сонымен қатар азаматтық сана қалыптастырушы және қоғамдық-саяси үдерістерге белсене қатысушы ретінде танылады.

Дін, мәдениет, ұлттық ерекшелік кез келген ұлттың ең нәзік, жанды жері, сондықтан белгілі бір ұлттың діні мен ұлттық ерекшелігі туралы ақпараттар адамның санасы мен мінез-құлқына әсер етуі мүмкін. Сол себептен зерттеушілер дін, наным-сенім, ұлт пен ұлыстар туралы жазған кезде олар туралы толыққанды білім жинақтаудың барынша қажетті екендігін ескертеді. Демократиялық қоғамда заң негізінде кез келген ақпаратты алуға немесе таратуға болатынына қарамастан, дін тақырыбына келгенде таратылатын ақпаратқа, оның мазмұнына қатысты аса жоғары жауапкершілік қажет етіледі. Ақпарат тарату еркіндігін теріс мақсат-мүдделерге пайдалану қоғамдық келісімге сызат түсіретін, ұлтаралық, дінаралық араздыққа апаратын төте жол екендігін әр адам, оның ішінде бұқаралық ақпарат құралдарында қызмет атқаратын журналистер қауымы жете ұғынады.

Жалпы БАҚ дінге байланысты кез келген тақырыпта сөз қозғайды және бұқаралық ақпарат құралдарынан ешуақытта тыс қалған емес десек болады. Мемлекеттік және мемлекеттік емес мерзімді басылымдарды сараптау нәтижесі дін тақырыбының БАҚ-та жан-жақты жазылатындығын көрсетіп берді. «Дін» айдары бойынша жарық көретін негізгі тақырыптар былайша топтастырылған:
- Қазақстан аумағында әрекет ететін ислам, православия, католицизм, протестантизм, иудаизм сынды дәстүрлі діни конфессиялардың және дәстүрлі емес діни ұйымдардың тұрмыс-тіршілігі;
- рухани келісім, дінаралық сұхбат, мемлекеттің қауіпсіздігімен тұрақтылығының негізі ретіндегі діни толеранттылық, әлемдік және дәстүрлі дін көшбасшылары съездерінің қорытындылары;
- діни секталардың жеке адам, қоғам және мемлекет үшін қауіптілігі;
- діни миссионерліктің негізгі мақсат-мұраты, оның халықтың бірлігімен Қазақстанның тұтастығы үшін қауіптілігі;
- діни экстремизмнің алдын алу мен жоюдағы жалпы проблемалар;
- түрлі бағыттағы діни-экстремистік топтардың деструктивті әрекеттері;
- жастар мен дін;
- діни сенім бостандығы мәселелері, «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңды талқылау және т.б. [3].

Әсіресе, соңғы жылдары дін тақырыбы түрлі деңгейдегі бұқаралық ақпарат құралдарында жиі көтерілетіндігі аңғарылады. Сан жанрда дайындалған материалдардың барлығы дерлік дінаралық сұхбатқа үндейді деп біржақты қорытынды жасай алмаймыз. Діни наразылық тудыратын мақалалар баршылық екендігі жасырын емес. Туындаған мәселе туралы үндемей қалу журналистің азаматтық, кәсіби міндетіне жат болар еді. Дегенмен, дінаралық қатынастарға қатысты мәселе көтергенде, журналист біржақтылықтан аулақ болуы шарт, әрбір сөз, сөзтіркесі орнымен қолданылуы тиіс. Адамның ар-ожданына тиетін, діни сенімін қорлайтын сөздерді қолдану қоғамда діни төзімсіздікті тудыратын ең басты себепші. Діни сенім мәселесі кез келген діндер үшін аса қастерлі, қасиетті болғандықтанда, әр адамның қасиетті сенімі туралы «жеті рет өлшеп, бір рет кеспей» пікір білдіруге болмасы анық.

Қоғамда толеранттылық орнатуда түрлі деңгейдегі бұқаралық ақпарат құралдарында қызмет ететін журналистер қауымы айтарлықтай әсер етеді десек, діни тақырыпта материал жазу барысында әр журналист ең алдымен, толеранттылық принципін негізге алуы тиіс. Толеранттылықтың басты сапасы – өзгерістердің теңдігін құрметтеумен тану, сондай-ақ үстемшілдікпен зорлық-зомбылықтан бас тарту.

1995 жылы 16-қарашада Париж қаласында алғаш рет ЮНЕСКО-ға мүше болған жүз сексен бес мемлекет «Толеранттылық принциптерінің Декларациясын» қабылдаған болатын. Осы ресми құжатта толеранттылық ұғымына төмендегідей анықтамалар беріледі:

«1.1. Толеранттылық әлемдегі мәдениеттердің көп түрлілігін құрметтеу, қабылдау және дұрыс түсіну, өз-өзімізді көрсету формалары және адамның индивидуалдылығын көрсету тәсілдері дегенді білдіреді. Оған білім, ашық қабылдау, қарым-қатынас және ой, ар және сенім еркіндігі септеседі. Толеранттылық – бұл көптүрліліктегі үйлесімділік. Бұл тек моральдық борыш қана емес, сонымен бірге саяси және құқықтық қажеттілік. Толенарттылық – бұл бейбітшілікке қол жеткізуге және соғыс мәдениетін бейбітшілік мәдениеті мен ауыстыруға мүмкіндік береді.

1.3. Толеранттылық адам құқықтарының бекітілуіне, плюрализмге, демократия және құқықтық тәртіпке қызмет ететін міндеттілік. Бұл догматизмнен, ақиқатты абсолюттендіруден бас тартуды және адам құқықтары бойынша халықаралық актілерде бекітілген нормаларды білдіретін ұғым.

1.4. Адам құқықтарын құрметтеуге үндес келетін толеранттылықты әділетсіздікке төзімді болу, өз сенімінен бас тарту немесе басқалардың сеніміне нұқсан келтіру дегенді білдірмейді» [4].

Толеранттылық бәсекелестікті де, саяси плюрализмдіде және басқада көзқарастармен ұстанымдарды да жоққа шығармайтындығы, бірақ ол бұлардың «манифестлік және күштеу нысандарында пайда болуына жол бермейтінін» есте ұстау керек. Дін саласы бойынша шешімі күрделі түйіткілді мәселелердің орын алып жататандығы жасырын емес, дегенмен қандай мәселе болмасын, ең алдымен толеранттылық қағидаты басты назарда тұруы тиіс.

Журналистің басты міндеті бұқараға өзінің жеке көз қарасын таңу емес, объективті, шынайы ақпарат тарату екендігі айқын. Журналистер үшін бүгінгі таңда «көп ұлтты халықтардың этникалық және діни болмыс-бітімі газет-журналдар мен телекөрініс материалдарының мәнін кіргізетін маңызды дүниеге айналды». Расында да бірлік пен ынтымақ жолында жұмылған, ел тәуелсіздігін нығайту үшін еңбек етіп жүрген тұрғындар бірнеше ұлтқа немесе дінге жататындығына қарамастан, мемлекеттің алдында тұрған міндеттерді толық түйсініп, елдің әл-ауқатын жақсарту үшін, келешек ұрпақтың жақсы жағдайда өсіп-жетілуі үшін аянбай қызмет етіп келеді және мұның бәріне бұқаралық ақпарат құралдарының да қосқан үлесі зор. Қазақстан Республикасы журналисінің Этикалық кодексі жақында қабылданған болатын. Онда дінаралық диалог, этносаралық келісімді сақтау, толеранттылық принципі, қоғамдағы тұрақтылықты сақтау журналистердің қызметі болып саналатындығы жазылған. Сонымен қатар басқа біреудің атын жамылып немесе рұқсатсыз ақпарат тарату, ар-ождан бостандығына зиянын келтіретін ақпарлар таратқаны үшін, хабардың сенімді не сенімсіздігі үшін өзі жауап беретіні жазылған.

Дін тақырыбымен діни мәселелердің БАҚ-та көтерілуін сөз еткенде туындайтын екінші бір маңызды қағида – сауаттылық. Сауаттылықтың мәні белгілі бір әлеуметтік топ тармен осы топ өкілдерінің шамына тиетін, тиюі мүмкін сөздермен пікірлерді қолданудан аулақ болу екендігі белгілі. Жүйесіз қолданылған әр сөз, әр термин діни наразылықтың бастамашысы болуы әбден мүмкін.

Конфликтологтар тарапынан жүргізілген зерттеулер діни және этносаяси мүдделерді қозғайтын шынайы жанжалдар туралы мәселе көтергенде қолданылатын арнайы әдістердің болатындығын көрсетіп берді. Ақпараттандырудың бұл әдістері шынайы жанжалды объективті түрде анықтауға мүмкіндік бермейді әрі шиеленісті ушықтырып жібереді. Сондай әдіс-тәсілдердің бірі – теріс мағыналы сөздерді «таңу». Мұндай сөздер әсіресе заңды түрде тіркелген діни бірлестіктерге қатысты жиі қолданылады. Мәселен, «секта», «сектанттар» «тоталитарлық дін», «идеологиялық диверсия», «алаяқтық», «ақыл-есінен адастыру» сынды сөздерді атап өтуге болады. Жанжалдар туралы, оның субъектілері туралы ақпарат таратуда бұл әдіс жаңжалды шиеленістіріп жіберетіндігін ескерген жөн.

Дінаралық сұқбат орнату міндеті бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдеріне жүктелгендіктен, әсіресе, жур- налистер тараптар арасындағы көпір іспетті. Мемлекетпен дін немесе діндер арасындағы қарым қатынастың оңтайлы болмағы қаламгерлер қауымына қатысты. Сауатсыз, дерексіз, біржақты, қаралау мақсатында жазылған кез келген деңгейдегі материал арқылы дін мен мемлекетті, дін мен дінді, діндар мен дінді ұстана бермейтіндердің арасында нәтижелі қарым-қатынасқа қолжеткізе алмасымыз анық. Кез келген дінге қатысты теріс пікір білдіру дегеніміз адамның жеке сенімін қорлау, ар-ожданын аяқасты етумен тең. Сондықтан қандай жағдай болмасын, қандай дінге қатысты болмасын әрсөз, сөзтіркесі орнымен қолданылуы тиіс. Сауаттылық қағидатынан діни сауаттылық мәселесі туындайтыны анық. Діни сауаттылық қақатысты діндарлар тарапынан айтылатын сыни пікірлер көп ретте осы тақырыпта дайындалған түрлі жанрдағы материалдарда діни терминдердің бұрмаланатындығына, негізгі мағынасынан ауытқитындығына қатысты. Дінаралық қатынас туралы жазуды ойлаған журналист бұл саладан мүлдем хабарсыз болмауы керек. Дін мәселелерін, оның тарихын, канондарын, сонымен қатар, елдегі діни ахуал жайын жетік білгенде ғана тиімді дінаралық қатынас орнату жолдарын ұсыну мүмкін болмақ. Барлық деңгейдегі бұқаралық ақпарат құралдарының алдындағы ең басты міндет – кез келген деңгейдегі ақпараттың шынайылығы және объективтілігі. Оған қатысты журналистің этикалық кодексінде былай делінген:

4.1. Журналист объективтілік, қасақана емес қадам жасау қағидаттарын ұстанады.

4.2. Журналист белгілі бір мәселелер бойынша пікірлердің толық ауқымын қаперге алады және өзі сенімділігіне көз жеткізген ақпаратты ғана жариялайды. Журналист өзінің қызметінде деректерді, пікірлерді, бағамдарды, болжамдарды, нұсқаларды және жорамалдарды жеке көзқарасы тұрғысынан нақты айыра біледі.

6.1. Журналист жеке өмірді, адамдық ар-намыспен іскерлік қасиетті құрметтеу қағидатын басшылыққа алады [5].

Осы ұстаным тұрғысынан алғанда дінаралық келісім орнатудағы БАҚ-тың рөлі айқындала түседі. Діннің негіздерінен, яғни әр халықтың даму тарихынан, дәстүрімен мәдениетінен хабардар болмастан, өзара, мәдениет аралық сұхбатпен жанжалдарды шешу жолдарын көрсету мүмкін болмайды. Осы тұста БАҚ алдыңғы қатарға шығады. Өзге ұлттың мәдениеті, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпымен мақсат-мүддесі туралы ақпарат тарата отырып, БАҚ өзара түсініспеушілікті жоюға ат салысып, жалпыадамзаттық келісімді нығайта түседі.

Әдебиеттер:

1. Назарбаев – этносаралық және конфессияаралық келісімнің қазақстандық үлгісінің негізін қалаушы / [жалпы ред. басқ. Ж.Ә. Әлиев]. – Алматы: Жеті жарғы, 2006. – 210 б.

2. http: //www.din.gov.kz/kaz/press-sluzhba/publikacii/?cid=0&rid=375

3. Мониторинг и анализ религиозной ситуации в Республике Казахстан. – Астана, 2009. – С. 210

4. Декларация принципов терпимости. Принята резолюцией 5.61 Генеральной конференции ЮНЕСКО от 16 ноября 1995 года [Электрон.ресурс]. Режим доступа: http://www. un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/toleranc

5. ҚР Журналисінің Этикалық кодексі. – Астана, 2012.

 

 

Наши друзья>



Журнал выходит 1 раз в месяц и распространяется по подписке в школах, лицеях и гимназиях
 
 
Копирование материалов
без ссылки на сайт
запрещено
 
 
 

 

E-mail: o.shkola7@mail.ru      

05050035, г.Алматы, 8 м-н, д.4, кв.82, тел. 8(727)249-84-38, 8(727)290-92-10