электронная версия
ISSN 1829-5351
Республика Казахстан

Образование не имеет точки насыщения


Теория и практика

 

 

В текущем номере ...

Теория и практика

 

 

Жаңартылған білім беру бағдарламасы – заман талабы

№ 5 (166) май 2017г.

ӘЛМАҒАМБЕТОВ Қ., «ӨРЛЕУ» БАҰО» АҚ филиалы, Павлодар облысы бойынша ПҚБАИ


Оқушының жеке тұлға және әлеуметтік нысан ретіндегі келешегі басты назарға алынуда. Оқушы мен мұғалім арасындағы қарым-қатынас өзгерісті қажет етеді. Дәстүрлі оқытуда мұғалім мен шәкірт арасындағы көп жағдайлар оқушы көңілін қанаттандыра бермейтін қалыптасқан заңдылықтар ұстаз бен оқушы арасындағы серіктестік қарым - қатынасқа ауысады. Сонымен қатар оқушыға қалай оқу керетігін үйрету, соның нәтижесінде еркін, өзіндік дәлел-уәждерін нанымды жеткізе білетін, ынталы, сенімді, сыни ой лай а латын, пікір көзқарастары жүйелі дамыған, сандық технологияларда құзырлылық таныта алатын оқушы қалыптастыру.


ХХI ғасыр – білім ғасыры. Олай дейтінім, қазіргі білім беру жүйесінің алға қойған мақсаттарының бірі – әлемдік білім беру кеңістігінің көшінен қалмай ықпалдаса отырып, үздіксіз білім берудің ұлттық үлгісін қалыптастыру. Осыған орай, Қазақстан Республикасында орта білім мазмұнын жаңарту аясында бастауыш сынып пәндері бойынша педагогика кадрларының біліктілігін арттыру курстары оң нәтижесін беруде [4]. Курс барысында өзекті мәселелерді қарастыра отырып, шешу жолдары мен қиындықтарын, мүмкіндіктерін ескереміз. Бағдарламаның негізгі мақсаты бастауыш сынып пәндері бойынша білім беру бағдарламасын жаңарту және критериалды бағалау жүйесін енгізу тұрғысынан мұғалімдердің педагогикалық шеберлігін жетілдіру. Білім беру үдерісінде білім мазмұны түбегейлі де, оған қойылатын талаптар да өзгерді. Бүгінгі таңда білім беру мазмұнын жаңарту өте маңызды өзгерістердің сатысында тұр. Білім беру мазмұнын жаңарту арқылы оқу-тәрбиелік үрдісті ұйымдастырудың жаңа әдістері мен түрлерін білу, жинақтаған іс-тәжірибе негізінде жаңа заман талабына сай берілетін ақпараттарды пайдалана отырып, білімге деген құлшынысын арттырып, өздігінен ізденуге бағыт беретін әдіс-тәсілдердің жаңа формаларын оқу-тәрбие үрдісінде қолдану болып табылады [1]. Қазір еліміздің түкпір-түкпірінде оқыту мен оқудағы жаңа әдіс-тәсілдермен қаруланған біршама ұстаздар қауымы өз мамандығына деген сүйіспеншілігі арта түсіп, жаңа нәтижелерге жетуде, білім алушылардың жаңа белестерді бағындырудың әр түрлі жолдарын ашуда. Бастауыш сынып пәндері бойынша жаңартылған білім беру бағдарламасының құрылымымен, ондағы материалдардың күрделігінің өсу ретімен, мазмұнымен және мақсаттарымен танысып, педагогикалық тәсілдерді түсінуін және қолдана білуін, критериалды бағалау жүйесінің тиімділігін көрсету [1]. Оқу бағдарламаларындағы оқу мақсаттары оқушылардан шынайы мәселелерді аңықтап зерттей білуді, сондай-ақ дағдыларды мұғалім жетекшілігімен жүретін оқылым және жазылым, дәлелдеу, белсенді оқу, зерттеуге негізделген оқуды іс жүзіне асыру. Бағдарлама мұғалімдерге белсенді оқу жаттығуларына қатысып, оқытуды тиімді жүргізуге ненің көмегі бар деген мәселе тұрғысынан кәсіби әңгімеге қатысуға мүмкіндік береді. Мұғалімдер осы тәсілдерді қолдана отырып, дағдылар мен білім арттыруға қол жеткізуге болады. Оқытуда қарым-қатынас тәсілін қолдану арқылы мұғалімдер барлық оқушылардың оқу бағдарламалары мен оқу жоспарларында көрініс тапқан оқу мақсаттарына жету үшін ынталандыратын белсенді жаттығуларды қалай жоспарлауға болатынын өздері көре алады. Топтағы бірлескен жұмыс бөлінген таным қағидатына негізделеді. Осы орайда мұғалімдер бір-бірімен білімімен және түсінігімен тәжірибелерімен бөлісе отырып, бірлесіп жұмыс жасайды. Олар түсініктеме беріп, болжамдарын ұсынады, бірлескен сұрақ-жауап кезінде өз түсініктерін кеңейтеді. Кері байланыс берудің түрлі тәсілдерімен танысады. Өзін-өзі бағалауға мүмкіндік береді. Өзін басқалармен салыстырып, бағалай отырып, өзін-өзі реттей алады [5].

Қазір бәріміздің алдымызда «Қалай оқу керектігін үйрету»? сұрағы тұр. Ол үшін «Қалай оқу керектігін» үйретудің қозғаушы күші метатану болып табылатынын білуіміз керек. Метатану индивид қалай ойлайтынын қадағалау, бақылау, өзін-өзі бағалау арқылы, реттелу, өзгеру деп түсінеміз. Озық технологиялар оқу мазмұнын өңдеуге, көлемі мен мақсатын тұжырымдауға арналған әдістер мен құралдардың жиынтығы болса, екінші жағынан, оқушының оқыту үрдісінде қажетті ақпараттық, техникалық құрал жабдықтарды пайдаланып, оқушыға оң әсер ететін әдістерді зерттейді. Демек, оқыту технологиясы – педагогикалық әрекеттерді ғылыми-әдістемелік, іс-тәжірибелік негізде нәтижелі болатындай етіп, жоспарлы түрде ұйымдастыру қажет. Кез-келген сабақты қызықты өткізу үшін ізденіс, жаңалыққа ұмтылу, жұмысын жүргізу әрбір мұғалім үшін бұлжымас қағида. «Оқытып жүріп, өзіміз де үйренеміз» қағидасын ұстанған мұғалім үшін өзінің әрбір сабағы бірінші өзіне жаңалық болатындай дәрежеде болуы керек. Яғни, белсенді оқыта отырып, нәтижеге бағытталған сабақ болуы шарт. Мұғалім әр кез ізденуші болса, өзі үшін білім жинақтайды, оқушы үшін сабақты түрлендіріп қызықты ете алады. Білім алуды үйрету өз бетімен оқуды ойластыру және ойлау нәтижелерін сабақта оңтайлы қолдана алу болып табылады. Бұл жерде мұғалім оқушыға:
- білім міндеті қоятын талаптарды түсіне білуге;
- жеке ойлау үдерісін және олардың жұмыс қағидаттарын зерттеуге;
- қойылған міндеттерді орындай алатын стратегияларды әзірлеу және ойластыру;
- міндет үшін нақты келетін стартегияларды таңдай алуға көмектеседі.

Білім беру әдістері ішінде ерекше орын алатын –диалог. Диалог оқушылардың сөйлеу әрекетін, сұрақты дұрыс қоя білуін, ақпарат алмасу, тіл үйрену, ойлауын дамытуда таптырмайтын жұмыс түрі. Әр түрлі тақырыпта диалог құру төмендегідей нәтиже береді:
- сабаққа деген белсенділігі жоғарылайды;
- сөздерді есте сақтау қабілеті дамиды;
- дұрыс сөйлемдер құрауға дағдыланады;
- оқуға деген қызығушылығы артады;
- өз бетімен іздену, өз ойын жинақтау, басқалармен салыстыру дағдылары қалыптасады. Мұғалімнің шеберлігіне байланысты кез келген білім беру үдерісін дұрыс ұйымдастырған уақытта ұжымдық, топтық жұмыс кезінде диалогтық оқытудың тиімділігін көруге болады.

Сын тұрғысынан ойлау дегеніміз шыңдалған ойлау, кез келген даму деңгейіне байланысты мәселелерге сын көзбен қарай отырып, күрделі мәселелерді шешуге, аса маңызды жауапты шешім қабылдауға, шешімін, пікірін басқалармен салыстырып, өз шешіміне көз жеткізу. Сын тұрғысынан ойлауды дамыту әдістерін қолданған кезде төмендегідей нәтижеге жетуге болады:
- білім алушының белсенділігін арттыу;
- пәнге деген қызығушылығын ояту;
- өзіндік көзқарасын білдіруге мүмкіндік беру;
- зерттеуге икемділігін дамыту;
- сөйлеу белсенділігін арттыу;
- бір-бірімен қарым-қатынас жасай алады;
- басқаларды тыңдау, кез келген жауапқа сыйластық, түсіністікпен қарауға үйрету.

Жалпы сын тұрғысынан ойлау стратегиясын қолданған кезде оқушылар сыни тұрғыдан ойлана алады, белсенділігі артады, сұрақтар қою арқылы ойларын дәлелдейді, талдай алады [5].

Бағалау – оқыту нәтижесін аңықтау үшін қолданылатын тәсіл, оқушының берілген тақырыпты меңгерудегі кемшіліктерін жоюда, үлгерімінің нәтижелі болуына ықпал ететін негізгі фактор. Жалпы бағалау баға қоюмен ғана шектеліп қалатын тәсіл емес. Берілген материалды меңгеру, меңгермеу фактісімен қатар себептерін аңықтауға мүмкіндік беретін оқытудың маңызды құрамды бөлігі болып табылады. Бағалау «оқыту үшін бағалау», «оқытуды бағалау» болып екіге бөлінеді. Оқыту үшін бағалау бұл формативті, оқытуды бағалау сумативті екенін де айта кетуге болады. Формативті бағалау әр сабақ кезінде, сабақ үстінде, оқушының барлық іс-әрекеті ойлауы, түсінігі, тәртібі де бағаланады. Ал сумативті белгілі бір кезеңдегі бақылаулар, тесттер, тоқсандық, қорытынды жиынтық баға өлшемі.

Ақпараттық-коммуникациялық технологияны пайдалану келешек ұрпақтың жан-жақты білім алуына, іскерлігі мен кәсіби құзыреттілігін, шығармашылығын еркін дамытуға, компьютерлік сауаттылығын қалыптастыруға тиімді екенін айтуға болады. Интербелсенді тақта арқылы әр түрлі грамматикалық тапсырмаларды, мәтіндермен жұмыс, жаңа сөздерді табу, сөздерге талдау жасау, уақытты үнемді пайдалану, оқушының сабаққа деген ынтасын арттыруға пайдалы әрі қажетті құрал. Тест тапсырмалары бойынша оқушылардың білім сапасын бақылауда компьютерлік технологияның атқаратын үлесі зор.

Осы уақытқа дейін, біз талантты және дарынды балаларды оқытуда, көбінесе «Дарынды оқушы-бұл жақсы оқитын оқушы» деген пікір қалыптастырып келдік. Олар оқуда қиындық туғызбайды, тәртіпті, ұйымшыл, білімді, тұрақты, ұғымтал, өз ойын нақты жеткізе алатындықтан мұғалімдерге жұмыс істеуге де оңай болды, сол себептен ұнайды. Ал қисынсыз сұрақ қоятын, өз жұмысымен ғана айналысатын, көбінесе түсінбеушілік туғызатын, қияли, оқушыларды қабілеті нашар деп шеттейміз. Ол дұрыс түсінік емес, қабілеті төмен оқушылардың арасында да дарынды, талантты оқушылар бар екенін көбінесе мойындамаймыз [5]. Сондықтан кез келген оқушының іс-әрекетінен бір дарындылық иесін аңықтауға болады. Көптеген табиғи талант дарынсыз ұстаздардың кесірінен жойылып кетеді. Олар дарынның табиғи құбылысына терең бойлай алмайды. Сондықтан жаңашыл ұстаз осындай келеңсіздікке жол бермеуі керек. Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты – олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсатқа жету – оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту арқылы жүзеге асады.

Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес білім беру және оқыту мұғалімнің жан-жақты ойластырылған шеберлігін, іскерлігін қажет етеді. Оқушы бойына білім нәрін сіңіруде ең бастысы оқушының жас ерекшеліктерін ескере отырып, тапсырмаларды айқындау. Топтық жұмыс немесе диалог барысында оқушының жас ерекшелігіне сай сұрақтар түрлерін ойластыру болып табылады.

Мұғалімнің көшбасшылық қабілеті ең бірінші сабаққа даярлықтан басталады. Өтілетін сабақтың жоспарын құра отырып, әдістемелік жағын, иллюстрациясын, пайдаланатын техникалық құралдарды, дидактикалық материалдарды дұрыс таңдап, ұйымдастыру. Ал, көшбасшылық қабілет шығармашылық елес, шығармашылық ойлау арқылы жүзеге асады. Оқушыны шығармашылыққа жетелеу, жылдамдыққа, икемділікке баулу, тапқырлыққа үйрету ол мұғалімнің әр сабақта қалыптасып отыратыны аңық. Жоғарыда аталған алты модулдің оқыту барысы оқытудағы басқару мен көшбасшылық арқылы іс-жүзіне асады. Яғни оқытудың барлық модулін осы көшбасшылық қоршап тұрады деген түсінік туады [5].

Қорыта келгенде, ингновациялық білім беру мен білім алудағы жаңа әдіс-тәсілдер оқушылардың алған білімдерін өмірде пайдалана білу, олардың функционалдық сауаттылығын арттыру арқылы еліміздегі білім мен ғылымды дамыту мәселелеріне басымдық берілуі тиіс. Білім беру жүйесін жаңғырту жағдайында педагогтерді заманауи әдістермен, технологиялармен жаңаша жұмыс жасауға бейімдеу, интеллектуалдық кәсіби деңгейі және тұлғалық қасиеттері мен білімді дамытуға өз үлесін қосуды қамтамасыз ету арқылы педагог мәртебесін көтеру – біліктілікті арттыру жүйесіндегі қызметкерлердің басты міндеттерінің бірі деп ойлаймын [4]. Заманауи оқыту білім берудің жеке тұлғаны жан-жақты дамытудың жаңа ізденістерін басқа қырынан танып білуіне молынан септігін тигізеді.

Қолданылған әдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасында орта білім мазмұнын жаңарту шеңберінде қазақ тілінде оқытатын мектептердегі бастауыш сынып пәндері бойынша педагогика кадрларының біліктілігін арттыру курсының білім беру бағдарламасы.

2. Мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту жөніндегі 2012-2016 жылдарға арналған ұлттық іс-қимыл жоспары. Астана. 2012 жылғы 25 маусым.

3. Камзина Б.М. Жаңа инновациялық технологиялардың оқу-тәрбие үрдісіне енгізудің педагогикалық шеберлігі // Бастауыш мектеп-2001. № 1, 2, 7.

4. ҚР білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. – Астана, 2010.

5. Мұғалімге арналған нұсқаулық. 3 басылым. – Астана, 2012.

 


Көреген көшбасшы – табысты мектеп

НҰРМБЕТОВ Г.А., Жамбыл облысы, Байзақ ауданы Королевка орта мектебінің оқу ісі жөніндегі орынбасары. ИБРАГИМОВ Д.Қ., ПШО Алматы қаласы филиалының аға менеджері


Қазіргі білім берудегі өзгеріс, басты ерекшелік – жаттандылықтан жасампаздыққа бет бұру, яғни, жас ұрпақты өмір сүруге, алған білімін өмірде қолдана алуға үйрету, дағды қалыптастыру. Ал білім саласындағы өзгеріс мұғалім қызметі арқылы жүзеге асатыны белгілі. Сондықтан соңғы жылдары еліміздің әр өңірлеріндегі Педагогикалық шеберлік орталықтары арнайы деңгейлік (І, ІІ, ІІІ) бағдарламалар бойынша мұғалімдерге жаңаша оқытудың қыр-сырын үйретіп, курстардан өткізуде. Жаңа форматтағы мұғалімнің жұмысы арқылы мектептегі білім беруді жаңа бағытқа көшіру жаңа реформаны енгізуді бір емес, бірнеше жылдарға кешеуілдетеді. Себебі әр мектептен 1 немесе бірнеше мұғалім ғана деңгейлік курстан өткен. Мектептің жұмысын жаңаша ұйымдастырып, ұжымды оқыта, үйрете отырып алға бастайтын мектеп басшыларының өздері де арнайы курстан өтулері керек және мұғалімдердің ұйымдастырушы, жол бастаушы болулары керек. Жаңаша айтатын болсақ, көшбасшы болулары керек.


ХХІ ғасыр – білімнің, білімдінің заманы деген сұрақ туындаса, ойланбастан «білімділер» заманы дер едік. Қазіргі білімге ден қойған заманда болашағын ойлайтын ел білгенінше білім беру жүйесін заман ағымына сай өзгертіп жатыр.

Қазіргі білім беру жүйесіне еніп жатқан өзгеріс пен Ы. Алтынсарин, Ж. Аймауытов, А. Байтұрсыновтар бастаған қазақ зиялылары негізін қалаған «Ұлттық педагогиканы» ұштастыра білім беру – ел ертеңін бәсекеге қабілетті, ұлт дәстүріне берік, білім-білігін елінің игілігіне жұмсауға қызмет ететін тұлға ретінде тәрбиелеу.

«Көшбасшылық» идеясы біз үшін таңсық дүние емес. Бұл – үлкен үдеріс. Көшбасшылықты әрине жалғыз жүзеге асыру мүмкін емес. Бірінші міндеттерді бөлу мақсатында әрбір қызметкердің қабілет-қарымын анықтау шарттылық. Қабілеттеріне қарай міндеттерді бөлу, ұжымдағы мұғалімдердің құзыреттілік деңгейін көрегендікпен ажырата алу көшбасшының ерекшелігі болмақ. Себебі мұғалімнің кәсіби дамуының кілті нақ осы құзыреттілігіне байланысты. Жан-жақты дамыған, құзыретті мұғалім сіздің басты көмекшіңіз және жұмысыңыздың жемісті болуының кепілі.

Тәжірибедегі сауланамадан мұғалімдердің оқушылардың оқуға деген қабілетін ынталандыратын әдістерді қолдану жиілігі, оларды өз бетінше оқуға үйрету, рефлексия жасай білуге талпындыру жұмыстарының артқаны байқалды.

Алғашқы тәжірибе кезеңінде мұғалімдердің оқушыларға өз бетінше білім алуға, рефлексия жасауға мүмкіндік беру мәселесі түйткілді мәселе еді. Мәселенің оң бағытқа қадам басуы ұжымды алға қарай талпындырды.

Мұғалімдердің оқу үдерісін бағалау және талдау, оқушының топта жұмыс істеу кезінде жеке жұмыс істеуін бақылау, оқушының оқудағы кемшіліктерін зерттеу тәжірибелері кемшін тартатыны аңғарылды. Жоспарлауда осы бағытқа басымдық беру қажеттілігі анықталды.

Ұжымдағы мұғалімдерді құзыреттілігіне қарай (сауалнама арқылы анықталды) топқа бөліп жұмыс істеу нәтижелі болатынын курс кезінде білдік. Кәсіби құзыреттілікті дамытудың жолы – тәжірибе алмасу. Пән бірлестігіндегі мұғалімдердің пәнаралық тәжірибе алмасауын тиімді ұйымдастыра білу, мұғалімдерді бұйығылықтан оятып, пікір-тәжірибе алмасу дағдысын қалыптастыру өз кезегінде мығым құрылған кәсіби қоғамдастықтың негізі бола алады. Келісіммен жүргізілген бірлестік жұмысы да жолға қойылып, жүйеленеді. Сонымен қатар пән бірлестігі мұғалімдерін біріктіріп, «Lesson Study» тобын құру тиімді екеніне көзіміз жетті. Ортақ тақырып, ортақ ізденіс, ортақ қызығушылық белсенді пікір алмасу ортасын қалыптастырады, жауапкершілікті арттырады. «Lesson Study» сабақтарын зерттеу кезінде мұғалімдердің топтағы оқушыларды бағалауға, оқушылардың түрлі деңгейде болуы алаңдататыны байқалды. Зерттеу соңында мұғалімдерге жаңа бағыттағы білім берудің тиімділігі мен таңданыс «сыйымдылығына» көз жеткізуіне әлі де уақыт керектігін түйдік.

Кез-келген түйінді мәселені ортаға салып шешу жолдары ретінде коучинг-сессияны ұсынуға болады. Келелі мәселені ортаға салып шешу қазақ үшін жат нәрсе емес. Ортаға ой тастап ақылдасу арқылы бабаларымыз кез келген мәселенің түйінін шеше білген. Тыңдауға құрылған семинардан гөрі ақыл қосуға, талқылауға, ортақ шешім шығаруға негізделген коучинг-сессияның қазаққа жақындығы сондықтан болуы керек.

Алғашқыда коучинг-сессияның шамадан тыс көп болуы мұғалімдерді жалықтырып жібере ме деген қорқыныш болды, бірақ мұғалімдер коучингтерге қызығушылықпен қатысуда. Түйіткілді мәселені шешудің жолдарын бірігіп іздеу кезінде біреулері үшін мәселені шешу жолын өздерінің табуы маңызды болса, енді біреулері үшін менің де қолымнан келеді деген сенім мен өзін бағалау маңызды болады.

Сабақты тиімді жоспарлау қазіргі жаңа білім берудің басты қағидаты. Қысқа мерзімді жоспарды құруда «Блум таксономиясын» пайдалану – сабақты жанды, жаңалыққа толы, тиімді сабаққа айналдырады.

Әлемнің екінші ұстазы атанған Әл-Фараби «Тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың қас жауы» деген. Білім мен тәрбие – егіз ұғым. «Бір терінің пұшпағын илеген» мектеп пен ата ананың ынтымақтастығы, бірлігі керек-ақ. Бала ата-ана мен мектеп арасындағы алтын көпір іспетті болуы керек. Ата-аның мектепке жиі келуі мұғалімнің «терлеуіне» емес, «өрлеуіне» қамшы болса, ынтымақтастықтың белең алғанының белгісі. «Ата-ана мен мектеп арасындағы ынтымақтастық арттыру қажет пе немесе сіз ата-ананың мектепке жиі келіп тұруына ықпал ете алдыңыз ба?» деген сұрақ әрбір мұғалімді мазалауы керек. Осы сұрақтың жауабын таппақ ниетте «Баланың жетістікке жетуін қалай жоспарлауға болады?» (10 қадам) тақырыбында ата-аналармен коучинг-сессия өткізілді. Жиналысты коучинг форматында өткізуді таңдауға «Мүмкін біздің ұстанған қарым-қатынасымыз аралық ынтымақтастыққа жетелемейтін шығар. Жаттанды тақырыптар, жиналыстың басынан соңына дейін баланы тәрбиелеудің, қадағалаудың жолдарын үйретіп, кеңес беру ата-ананы мезі етпеді ме? Ата- ана өз баласын қалай тәрибелеуді бізден гөрі жақсы біледі емес пе? Оның жетістікке жетуіне не қажет, оны жүзеге асыруды қалай жоспарлауға болатыны туралы кеңес бергенше, кеңес сұрап көрсек қалай болады?» деген ойлар мен сұрақтар себеп болды.

Нәтижесі мен күткеннен де жоғары болды. Ата-аналар балаларын жетістікке жеткізудің түрлі жолдарын ұсынып, бірігіп жоспар құрып, қызу жұмыс жүргізгенде, «Біз осы уақытқа дейін кімге ақыл айтып жүрміз?» деген таңданыс басым болды. Ақыл бергеннен гөрі ақылдасудың әлдеқайда тиімді және нәтижелі екеніне көз жетті. Ата-анамен ақылдасу олардың мектеп алдындағы жауапкершілігін күшейтуге мүмкіндік береді. Мектеп басшысының ата-анамен кеңесуі, ата-ананың сізбен кеңесуі ынтымақтастыққа, ынтымақтастық ата-ананың мектепке келу деңгейіне оң әсерін тигізеді.

Сыныптан тыс іс-шаралар оқушылардың өз бетінше ізденісін арттырады, дүниетанымын кеңейтеді. Мұғалімдерді көп алаңдатын мәселелердің бірі – оқушылардың кітапханамен байланысының жоқтығы. Барлық мектептер кітапханамен, әдеби кітаптармен қамтылған. Ал сол кітапханаға оқушылардың келуін бақылап, бағамдадық па? Оқушыларымызды қызықтыратын кітаптар туралы білеміз бе? Оқушыларымыз қандай кітап оқиды, немен сусындап, неге сусап отыр? Олардың кітап оқуына ықпал ете аламыз ба?

Мектепте Тәуелсіздіктің 25 жылдығына орай «Үлгілі – 25 кітап» акциясы ұйымдастырылды. Оқушыларға мүмкіндік жасап, өздерінің бақылау тобын құрып, үлгілі деп санайтын 25 кітапты таңдап, кітап көрмесін жасау тапсырылды. Акция барысында оқушылар тәуелсіздік туралы кітаптардан тәуелсіздіктің тарихымен танысып, қазаққа қандай құнмен келгенін білді. Кітапты оқып қана қоймай, оны талдап, топ алдында қорғауы, ерекшелегіне назар аударып, өз беттерінше түйін түюі көңіл қуантты. Жиналған 25 кітаптың 13-і Елбасымыз Н. Назарбаевтың кітабы болды. Оқушыларды кітап оқымадың деп жазғырғанша, кітап оқуына ықпал ету тиімді әрі нәтижелі.

Ұрпақты тәрбиелей жүріп, білім беру, өмір сүруге дағдыландыру – жалпы жаңа білім беру эталоны. Педагогикалық құзыреттілігі жоғары мұғалім – ұрпақты бағыттар көшбасшы болмақ. Сондықтан көшбасшылық қанымызда болса, тәлімгерлік санамызда болса, қоғамдастық қонақжайлылығымыз бен бірлігімізде болса, білім берудің озық үлгісін ұлттық тәрбиемен ұштастыра білсек, табысымыз толағай, жетістігіміз жемісті болады.

 


Роль целеполагания в оценивании и СМАРТ цель

Н.В. КОТОВА, специалист/тренер ЦПМ «АОО Назарбаев Интеллектуальные школы» в г. Кокшетау


Целеполагание является неотъемлемой частью оценивания. Оно помогает определять приоритеты, принимать решения и реализовывать то, что планировалось. Чем четче сформулированы цели, тем эффективнее и точнее будет оценивание. В большинстве случаев целеполагание предполагает выполнение следующих требований:
а) четкой формулировки целей;
б) разбивки целей на реализуемые задачи.

Четко сформулированные цели должны быть СМАРТ (SMART):

Specific – конкретными, специфичными, чтобы ясно представлять, чего следует добиться.

Measurable – измеряемыми, чтобы можно было точно сказать, что цели достигнуты.

Achievable – достижимыми, ориентированными на действие, чтобы понять, какое именно.

Realistic – действие принесет желаемый результат; реалистичными, чтобы их можно было достичь.

Time-bound – иметь четкие сроки и разумные средства для выполнения.

Например: «К концу урока учащиеся смогут описать картинку «Времена года», используя не менее пяти прилагательных».

Разбивка целей на задачи (этапы работы)

Когда учитель сформулировал цель, ему необходимо выработать ориентиры, которые помогут ее достичь. Постановка задач дает перечень важных мер, которые следует предпринять, чтобы добиться цели.

Например:

Учащиеся
1) будут понимать значение имени прилагательного как части речи;
2) будут практиковать употребление прилагательных с существительными;
3) смогут употреблять прилагательные в своей устной и письменной речи.

Целеполагание допускает постановку цели как с позиции учителя, так и с позиции ученика. Первый подход характерен для традиционного обучения, второй – активно входит в практику школы на современном этапе в связи с освоением обучения компетентностям.

Ниже приведены примеры двух подходов к постановке целей.

Формулируя цель с помощью метода SMART, педагог задумывается об индикаторах, объективно доказывающих достижение цели. Эти индикаторы нужны и педагогу, и обучающемуся, причем, и тот и другой с помощью этих индикаторов должны приходить к аналогичным выводам.

Неточные формулировки цели, задач, результатов затрудняют понимание того, что надо сделать. Туманные, размытые, запутанные формулировки целей, недостаточно ясное понимание целей обучающимися, возможное двойное, тройное толкование смысла предлагаемых изменений, действий вызывают прострацию обучающихся, демотивируют их, лишают ориентиров и желания заниматься учебной деятельностью, которая очень быстро замещается более понятными и интересными для детей занятиями.

СМАРТ цели и критерии успеха

Критерии успеха представляют собой своего рода «меню» инструментов, при помощи которых учителя могут добиться выполнения СМАРТ целей урока.

Например:

Цель обучения Ученики научатся рассказывать о том, что они делают каждый день (контекст – учебный день, предмет – казахский язык)

Критерии успеха (КУ) ученика

Я умею:
Использовать словарный запас, связанный с ежедневными утренними действиями.
Составлять простые предложения, описывающие мои ежедневные действия.
Использовать слова и фразы, служащие для связи отдельных предложений.

Примеры СМАРТ целей и КУ к урокам по предметам средней школы

Типичные ошибки учителей в целеполагании и постановке КУ

Что такое цель урока? Это прогнозируемый учителем результат работы ученика на уроке.

Учитель, определяя цель урока, должен всегда задавать себе вопрос: «Чему научится ученик? Какой результат работы ученика можно будет увидеть?»

Цель урока должна уточнять, «ЧТО ученик в действительности будет делать, что можно будет увидеть» (Роберт Кизилик, PhD, Университет штата Вирджиния)

Ошибка 1. Учителя ставят цель не на ученика, а на себя, что затрудняет понимание, чего же ожидает учитель от ученика – какой «продукт» деятельности.

Например: «Ознакомить учащихся с условными обозначениями на карте», «Систематизировать знания об имени прилагательном», «Ввести и закрепить новую лексику по теме Британия».

Ошибка 2. Цели, которые ставит учитель, «размытые», их выполнение трудно измерить. Например: «Ученики получат представление о площади прямоугольника », «Ученики изучат закон Ома», «Повторить пройденный материал».

Такие формальные цели – это уход учителей от ответственности за их достижение.

Ошибка 3. Для формулировки целей учителя используют глаголы, действия которых нельзя измерить.

Например: Ученики поймут причины восстания Кенесары.

Нужно избегать таких слов, как практиковать, узнать, знать, понять. Они слишком расплывчаты для оценки эффективности обучения. Более того, эти слова не помогут в определении знаний, усвоенных учащимися в ходе обучения.

Как можно убедиться, что ученики поняли? Нужно использовать глаголы, действия которых мы можем увидеть, прочитать или услышать.

Например: Ученики смогут написать …, Ученики смогут классифицировать …, Ученики смогут сравнить …

Ошибка 4. Цели, как таковые, не доводятся до учеников. Они подменяются темой, что затрудняет понимание учениками, что они должны достичь и, со- ответственно, как их будут оценивать.

Ошибка 5. Учителя путают цели с задачами. По- этому цели бывают «многоэтажными», которые можно разложить на несколько задач. Цель – это то, ЧТО мы хотим достичь. Задача – это процесс: КАК мы этого достигнем?

Например, такая «многоэтажная» цель:

Ученики смогут найти в тексте 5 глаголов, определить их время, связать их с именами существительными и составить с ними 5 предложений.

Ниже дан пример, как можно «раздробить» такую цель на цель и задачи.

Цель: Ученики смогут составить 5 предложений в прошедшем времени с использованием изученных глаголов.

Задачи:
Ученики смогут найти в тексте 5 глаголов.
Ученики смогут определить их время.
Ученики смогут связать глаголы с именами существительными в предложениях.

Выводы: Использование целей обучения помогает учащимся понять, чего они должны достичь в результате обучения.

«Многие учащиеся не понимают этого и привыкают к преподаванию, представляющему собой произвольную последовательность упражнений, не имеющих между собой никакой обоснованной связи». «Когда же учащиеся приобретают понимание целей обучения, они начинают учиться более осмысленно, а их обучение становится более эффективным: они обсуждают процесс оценивания с учителями и друг с другом …» (Блэк и Уиллиам (1998), с. 10)

Цели объясняют ученику, что он изучает, зачем работает. Они улучшают обратную связь между учителем и учеником и обеспечивают возможность осмысленного контроля и самоконтроля за результатом деятельности.

Во избежание типичных ошибок формулирования и реализации целеполагания необходимо помнить:
– План урока обязательно включает СМАРТ цели и задачи урока.
– НА УРОКЕ происходит:
а) знакомство учеников с целями или вовлечение учащихся в постановку целей;
в) уточнение понимания учащимися цели (целей) урока и определение шагов по ее достижению (критерии успеха ученика);
с) подведение итогов выполнения целей.


Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту

ШАМҰРШАНОВА А.А., ЕРҒАЛИЕВА А.У., Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Қандыағаш қалалық №2 орта мектебінің бастауыш сынып мұғалімдері


Егеменді еліміздің өсіп келе жатқан ұрпағын ойлы да іскер, жігерлі де батыл, өзіне-өзі сенімді, интеллектуалдық деңгейі биік, дүние танымы қалыптасқан азамат етіп тәрбиелеуде мектептің алатын орны ерекше. Тәрбиенің сан – саласы, күрделі мәселелеріне терең бойлауға, күнделікті тұрмыста кездесетін дағдылар арқылы баланың жан дүниесіне әсер ететін білім мен тәрбиенің алғашқы баспалдағы – бастауыш сынып. Олай болса, бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту, баланың бойында алған білімін өмірде қолдана білуге ерте кезден, балдырған кезінен дайындау деген сөз. Білім беру жүйесін жаңартуға Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында ерекше атап өтсе, «Қазақстан-2050» стратегиясы: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауында білім беру саласындағы басымдықтарды қадап айтты. [2]

Білім беруді жаңарту оқушы білімін ғана емес, оларды қолдану дағдыларын, атап айтқанда функционалдық сауаттылығын қалыптастырады.

Функционалдық сауаттылық дегеніміз – адам өзінің оқу және жазу дағдыларын әлеуметтік ортада қарым-қатынас жасауда қолдана білу қабілеті, яғни адамға өзін қоршаған әлеуметтік ортамен қарым-қатынасқа түсуге мүмкіндік беретін және сол ортаға барынша тез әрі жайлылықпен бейімделуіне жағдай туғыза алатын сауаттылық деңгейі. Бұл деңгейде адам мәтіндерден өзіне қажетті ақпаратты, мәліметтерді іріктеп алуы үшін және сондай ақпаратты басқаларға жеткізе алуы үшін қажетті болатын қабілеттер қалыптасады. Қазіргі әлемдік білім кеңістігіндегі халықаралық стандарт талаптарына сай оқыту үдерісінің орталық тұлғасы білім алушы субъект, ал ол субьектінің алған білімінің түпкі нәтижесі құзыреттіліктер болып белгіленуі білім беру жүйесінде «функционалдық сауаттылықты» қалыптастыру мәселесін негізге алудың өзектілігін арттырып отыр.

Бастауыш мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын қалыптастыру үшін оның теориялық- әдіснамалық негіздері анықталуы керектігі белгілі. Ол теориялық-әдіснамалық негіздер алға қойылып отырған келелі мәселенің бастау көздерін танытады. Бастауыш мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын қалыптастыруда мынадай мәселелердің басы ашық болуы тиіс:
- бастауыш мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын жүйе ретінде танысақ, онда ол жүйенің құраушы бөлшектерін анықтау керек;
- бастауыш мектепте оқылатын әрбір жеке пән бойынша еліміздегі және осы бағытта қарастырылған шетелдік тәжірибені талдап-тану керек;
- бастауыш мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығы қалыптасуының межелерін, белгілері мен шарттарын айқын анықтап алу керек. [3, б. 3, 4. ]

Бастауыш cынып oқушыларының функционалдық сауаттылық мазмұны келесі құзыреттіліктерден көрінеді:
- оқу, жазу сауаттылығынан;
- жаратылыстану ғылымындағы сауаттылығынан;
- математикалық сауаттылығынан;
- компьютерлік сауаттылықтан;
- денсаулық мәселесіндегі сауаттылықтан;
- құқықтық сауаттылығынан.

Мектеп – үйрететін орта, оның жүрегі – мұғалім. Оқушының бойына білім нәрін дарытуға көмек беретін функционалдық сауаттылық мұғалім бойында да болуы тиіс. Барлық елде балаға білім беру ерекше орын алып келеді. Балалардың ойлау қабілетін дамытуға, байлығымыз да, бақытымыз да болған Мәңгілік тәуелсіздігімізді көздің қарашығындай сақтай білуге оқушыларды тәрбиелеу мұғалімдердің басты борышы. Мұғалім сабақты түрлендіріп, өмірмен байланыстырып өтуінде, пәндік білімдеріне, ептіліктеріне және сауаттылығына сүйене отырып, оқу пәндері арқылы, оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру негізінде жүзеге асады.

Оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамытуда оқу бағдарламасындағы әрбір пәннің рөлі зор, оқушыға халықтың қоғамдық өмірін, арман-мүддесін танытуда, оларға идеялық-саяси, рухани-адамгершілік, этикалық- эстетикалық т.б. тәрбие беруде, дүниеге көзқарасын, мінезін, жалпы мәдениетін қалыптастыруда көркем әдебиетті қуатты құралдардың бірі ретінде пайдалану – бастауыш сынып пәнінің басты мақсаты болып есептелсе, тіліміздің өзіндік қалыптасқан нормаларын, жалпы айтқанда грамматикасын үйрету – қазақ тілінің басты міндеті болып танылады.
Білім алу – батылдық,
оны толықтыру – даналық,
ал шебер қолдана білу – өнер!

«Сабақ беру – үйреншікті жай ғана шеберлік емес, ол – жаңадан жаңаны табатын өнер» – деген екен Жүсіпбек Аймауытов. Сондықтан қазіргі таңда оқушыларға саналы тәрбие мен сапалы білім беру ісін жаңа талап тұрғысынан өзгертіп, оқыту тәсілдерін үнемі жетілдіріп отыруға міндеттіміз.

Елбасымыз Н. Назарбаев: «Қазіргі заман мұғалімі – рухани дамыған ə рі ə леуметтік тұрғыдан есейген, педагогикалық құралдардың барлық түрлерін шебер меңгерген білікті маман, өзін-өзі ə рдайым жетілдіруге ұмтылатын шығармашыл тұлға. Ол жоғары білімді шығармашыл тұлғаны қалыптастырып, дамыту үшін жауапты» деген.

Олай болса шығармашыл тұлғаны қалыптастыру үшін әр сабағымызда біз тек оқулық шеңберіндегі білімді үйретумен шектеліп қана қоймай, кең түрде әр баланың талабына, деңгейіне сай жұмыстарды саралап, ыңғайластыруымыз керек. Тұлға құзіреттілігін дамыту үшін, яғни бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын арттыруда жаңа инновациялық әдіс – тәсілдердің ең тиімдісін пайдалану жоғарғы нәтиже береді деген қағидамен, өзіміз оқып, үйреніп, тәжірибеде пайдаланып келе жатқан сын тұрғысынан ойлау технологиясының маңызы зор деген тұжырымға келдік.

Диалогтық интербелсенді оқыту арқылы оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру . Осы мақсатта төмендегідей әдіс – тәсілдерді қолдануға болады.
- «Екі таяқша» әдісі
- «Төрт сөйлем» әдісі
- «Тұжырым» кестесі
- «Эйлер» шеңбері

Мысал ретінде 3-сынып оқулығынан үш автордың ұқсас мәтіні алынады. Мақсаты мәтіндегі кейіпкерлерді табу, ісәрекетін талдау, іс-әрекеттің нәтижесін шығару. Үш мәтіннің негізгі түйінді ойын табу.

Оқу процесінде қолданылған интербелсенді әдістерді қолдану кезіндегі оқушының іс-әрекеті критериалды бағаланып, рефлексия жүргізілсе онда біздің де алдымызда отырған оқушының да жұмысы, даму деңгейі бірден көрінеді және олардың функционалды сауатты болып дамитындығы сөзсіз. Яғни біз аталған мақсат, міндеттерімізді, Ел басымыздың алдымызға қойылған заман талабын орындауда өзіміздің бір үлесімізді қосамыз деген ойдамыз. Интербелсенді әдісте оқушылар төмендегідей білім, білік, дағды, машықтарға үйренеді:
- терең ойлану, жеке рефлексиялық қабілеттерді дамыту;
- өз идеялары мен әрекеттерін талдау және оларға баға беру;
- ақпаратты өздігімен түсініп, жан-жақты талдап, таңдап алу;
- өздігімен жаңа түсінік пен білім құрастыру;
- пікірталастарға қатысып, өз ойы мен пікірін дәлелдеу;
- шешім қабылдау және қиын мәселелерді шешу;

Өз сабағымызды Блум таксаномиясы негізінде және «Дамыта оқыту» технологиясының элементтерін пайдалана отырып құрастыру үлгісін назарларыңызға ұсынғалы отырмыз. Себебі, Блум таксаномиясы бір ізбен реттелген мақсаттар жүйесі арқылы оқушылардың білім деңгейлерін, шығармашылық деңгейге жетуді ұсынады.

Тақырыбы: «Өнер білім бар жұрттар» Ы. Алтынсарин

 

«Бес жолды өлең» әдісі
Кім? Әже
Қандай? Қамқоршы, нәзік
Не істейді? Мәпелейді, аялайды, тәрбиелейді
Түйін Мені әжем мәпелеп өсіреді.
Синоним Адам

Сабақтарымызда осындай әдіс-тәсілдерді қолдана отырып, яғни білім мен тәжірибе ұштастыра отырып төмендегідей көрсеткіштерге қол жеткіздік.

Мұндағы басшылыққа алынатын сапалар:
- белсенділік
- шығармашылық тұрғыда ойлау
- шешім қабылдай алу
- өз кәсібін дұрыс таңдай алу
- өмір бойы білім алуға дайын тұруы болып табылады.

Бұл функционалдық дағдылар мектеп қабырғасында қалыптасады.

Оқушылардың сабаққа деген қызығушылығын аттыру үшін мұғалім шебер болуы керек. Ол баланы қалай оқыту, оның сабаққа деген ынтасын қалай ашуға болады деген сұрақтар төңірегінде жұмыс жасауы тиіс. Жалпы адам баласы есту, көру, ұстап көру, сезу және иіскеу арқылы есте сақтайды. Кейбір оқушылар жазбашаға, кейбірі ауызшаға қабілетті болып келеді. [3]

Функционалдық сауаттылықты түсінудің басқа да жолдары бар: адамның жақсылық пен тілектестік рухында тәрбиеленуі үшін қарым-қатынас мәдениетін, жеке кәсіби дайындығын, кәсіби технологиялық дайындығын қамтамасыз етеді.

Бүгінгі оқушы – оқу-тәрбие үдерісіндегі орталық тұлға, ертеңгі Қазақстан Республикасының азаматы, еліміздің саяси, экономикалық, әлеуметтік дамуына өз үлесін қосатын қызметкер немесе жұмысшы. Сондықтан да олардың функционалдық сауаттылығын қалыптастырумен қатар, мәдени-рухани дамуына, яғни оқушылардың жалпы мәдениетiн көтеруге баса көңiл бөлiнiп, жеке бас гигиенасынан бастап, жалпы халықтық мәдениет туралы мәлiметтер беруге дейін мән берілуі керек. Әрбір пән бойынша берілетін білімнің мазмұны мен көлемін анықтағанда ұғымдық-ақпараттық материалдармен шектелмей, әдебиет, сәулет, өнер, ғылым салаларынан да белгілі бір деңгейде мағлұматтардың енгізілуін ескеру қажет.

Қорыта келе, оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту – бүгінгі заман талабы. Осы ретте, бастауыш сыныпта сабақты дұрыс жүргізе білудің маңызы зор. Педагогтың шеберлігі, яғни шығармашылық пен жауапкершілікті ұштастырып сабақ өтуі, бұл заман талабынан туындап отырған мәселе. Жоғары деңгейде сабақ беретін оқытушының алдынан шыққан оқушы – өмір айдынындағы өз жолын адаспай табады, азамат болып қалыптасады. «Қыран – түлегіне қайтпас қанат сыйлайды, ұстаз – шәкіртіне талмайтын талап сыйлайды», – деген даналық сөзіндей, ұстаз қай кезде де мектептің жүрегі, қоғамның тірегі. Қоғам тұлғаны қаншалықты жетілдірсе, жетілген тұлға қоғамды соншалықты дәрежеде дамытады. Сондықтан тұлғаны қалыптастыруда Елбасының биылғы «Болашақтың іргесін бірге қалаймыз» жолдауын басты ұрандай ұстансақ артық болмас, өйткені болашақ тізгінін ұстайтын ұрпақтың функционалды сауатты болуын біз назарда ұстауымыз керек дегіміз келеді.

Әдебиеттер тізімі:

1. Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту жөніндегі 2012-2016 жылдарға арналған ұлттық іс-қимыл жоспары (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 25 маусымдағы № 832 Қаулысы). [Электрон.ресурс]. Источник доступа: http://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1200000832

2. «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты» Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың 2012 жылғы 27 қаңтардағы Қазақстан халқына Жолдауы. [Электрон.ресурс]. Источник доступа: http://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1200000261

3. Оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру (бастауыш сыныптар) Әдістемелік құрал. – Астана, 2013


Жаңартылған бағдарлама-білім берудің жаңа мазмұны

КЕНЖЕБЕКОВА Н.Ә., аға оқытушы, СҮГІРӘЛИЕВА Ә.М., оқытушы, магистр Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті, Ақтөбе қ.


Бүгінгі күн – білім беру мазмұнына, оқушы мен педагог тұлғасына және қызметіне де- ген көзқарастардың түбегейлі өзгеріске бет бұрып отырған кезең. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев өз сөзінде: «Біз қазір «білім-ғылым-инновация» атты үштік үстемдік құратын постиндустриялық әлемге қарай бағыт алып барамыз», – деген еді. Қазақстанның әлемдік үрдістерге кіруі, дамыған елдердің стандарттарына деген ұмтылысы білім беру жүйесінің жаңа сапалық деңгейге өту қажеттілігін арттыруда. Бұған дәлел ретінде 2016-2017 оқу жылынан бастап білім беру саласына енгізіліп кеткен білім берудің жаңа мазмұнды бағдарламасын айтар едік.

Жаңартылған білім берудің маңыздылығы– оқушы тұлғасының үйлесімді қолайлы білім беру ортасын құра отырып сын тұрғысынан ойлау, зерттеу жұмыстарын жүргізу, тәжірибе жасау, АҚТ–ны қолдану, коммуникативті қарым-қатынасқа түсу, жеке, жұппен, топта жұмыс жасай білу, функционалды сауаттылықты, шығармашылықты қолдана білуді және оны тиімді жүзеге асыру үшін қажетті тиімді оқыту әдіс-тәсілдерді (бірлескен оқу, модельдеу, бағалау жүйесі, бағалаудың тиімді стратегиялары).

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 25 сәуірдегі № 327 қаулысына сай 2012 жылғы 23 тамыздағы № 1080 қаулысымен бекітілген «Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты» бойынша 1-сыныпта «Жаратылыстану» пәні енгізілген. Жаратылыстану бағытында білім беру кіші мектеп жасындағыларда табиғи білім құмарлықтың дамуына, әлем жайлы ой-өрістің кеңеюіне, ғылыми ұғынудың және қоршаған әлемді тұтастай қабылдаудың дамуына, қоршаған әлемді қорғау және бағалай білу біліктіліктерінің дамуына көмектеседі. «Жаратылыстану» пәнінің мазмұны «Адам – Табиғат» жүйесі шеңберіндегі ғылыми білімнің қарапайым деңгейін қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл оқу пәні білім алушылардың табиғатты тануға деген қызығушылығын, зерттеу дағдыларын дамытуға, қоршаған ортаны ғылыми тұрғыдан түсініп, көре білуді қалыптастыруға бағытталған. Пәннің мазмұны «қарапайымнан күрделіге қарай, таныстан таныс емеске қарай» қағидаты бойынша құрастырылған. Жанды және жансыз табиғаттың құбылыстары мен процестерінің өзара байланыстарының себебін ұғыну және түсіну, қоршаған ортаның көптүрлілігі мен күрделілігін саналы аңғару білім алушылардың ой-өрісін кеңейтеді) [1,б.4].

«Жаратылыстану» пәні бойынша оқыту бағдарламасының басты мақсаттары – оқушылардың ойлау, зерттеу және қарымқатынас дағдыларын дамыту және қалыптастыру, ғылыми түсінікті дамыту, тәжірибелік әрекет, қоршаған орта туралы ой-өрісін кеңейту. «Жаратылыстану» оқу пәні – білім берудің кейінгі деңгейлерінде дербес пән ретінде оқылатын «Биология», «Физика», «Химия» оқу пәндерін оқып-меңгеруге жол бастайтын, сондай-ақ білімнің барлық салаларында маңызды орын алатын зерттеу дағдыларының іргетасын қалайды. Жаратылыстану пәнін бастауышқа енгізу бірнеше себептерден туындап отыр:
пән мазмұнындағы деректер мен білімдер жүйесі оқушылардың қоршаған әлем туралы алғашқы түсініктерін қалыптастырады;
оқушылардың зерттеу дағдысын: сұрақ қоя білу және сол сұраққа жауап таба білу,зерттеу жоспарын дайындау,зерттеу нәтижесінде мәліметтерді жинақтай білу, өңдеу, түсіндіру, т.б.
ақиқатпен байланысты іс-әрекеттің жауабын таба білу,сұрақ қоюға дағдылану, ғылыми-зерттеу тәсілдерін түсініп, ойлауға және бақылауға дағдылану.

 

Кіріктіріле берілген ғылыми негіздегі білім арқылы оқушылардың күнделікті оқиға мен құбылыстар қисынды ойлауына көмектесіп, ғылымның адам өмірін жақсартатын әлеуметтік пайдалы әрекет екенін түсінулеріне мүмкіндік тудырады.

Оқушылардың ғылыми дағдыларын дамыту әр сабақтың мақсатына кіргізіліп, «Зерттейік» айдарымен жүзеге асырылып отырылады. Оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыру мақсатында Негеш пен Эврика кейіпкерлері оқушыларды ғылым әлеміне бағыттап, болжам жасауға, тәжірибе немесе зерттеу жүргізуге, табиғи құбылыстарды ашуға ынталандырады. Бастауыш сыныпта жаратылыстанудағы «Мен –- зерттеушімін», «Тірі табиғат, аттар және олардың қасиеттері», «Жер және ғарыш», «Табиғат физикасы» сияқты оқу бөлімдерін зерделеу оқушыларға мынадай дағдыларды қалыптастырып дамытуға көмектеседі:

- Зерттелетін тақырыпты таңдау; сұрақ қойып, оған жауап беру тәсілдерін табу; зерттеу жүргізу жоспарын құру; болжам жасау; сұраққа жауап беру үшін зерттеу жүргізу, зерттеу нәтижесінде алынған түрлі деректерді жинау, өңдеу және түсіндіру) [2,б.7].

Жаңартылған білім беру бағдарламасының ерекшелігі спиральді қағидатпен берілуі. Өйткені білім спиральді жүйеде берілгенде ғана терең меңгеріледі. Спиральділік қағидаты бойынша құрылған білім беру бағдарламасы Джером Брунердің «Білім беру үдерісі» (1960) атты еңбегінде қарастырьлған танымдық теорияға негізделеді. Оның пікірінше, ең күрделі материалдың өзі дұрыс құрылымдарын дұрыс ұсынатын болса, оны тіпті кішкентай балалар да түсіне алады. Брунердің жұмысына негізделген спиральді білім беру бағдарламасының негізгі ерекшеліктері:
- оқушы мектепте оқыған кезде тақырыпты немесе пәнді бірнеше рет қайталап оқиды;
- әрбір қайталап оқыған сайын тақырыптың немесе пәннің күрделілігі арта түседі;
- жаңа білім алдынғы біліммен тығыз байланысты және бұған дейін алынған ақпарат тұрғысынан қарастырылады. Оқушылар алға ілгерілеу шамасына қарай бір сыныптан келесі сыныпқа ауысқан сайын бұл тақырыптарды анағұрлым тереңірек түсінеді және онымен байланысты тиісті тұжырымдамаларды қолдануға мұмкіндік алады.

«Шиыршық әдісімен» білім беру жыл бойына бірнеше рет қайталанып отырылады да, білімнің берік орнауына негіз болады.

Жаңарған бағдарлама әлемдік жоғары деңгейге қол жеткізген анағұрлым танымал әдістеме сындарлы оқыту теориясына негізделген (Hattle, 2009). Сындарлық теориясына негізделген оқытудың мақсаты – оқушының пәнді терең түсініп, алған білімін сыныптан тыс жерлерде, кез келген жағдайда тиімді пайдалана білуін қамтамасыз ету. Бұл жерде ең маңыздысы оқушыдардың алдыңғы алған дағдылары жаңа дағдыларды меңгеруге үлкен ықпалын тигізеді, ал егер ол ескерілмесе, онда білім тереңге бармай, үстірт меңгеріледі, үстрірт меңгерілген білім ұзаққа бармайды. Олай болса, оқушылардың алған білімдерін жұмыс істеуге, оны әрі қарай өңдеп, өз дағдысын арттыруға қолдануға мүмкіндік беретін жаттығулар көбірек болуы тиіс. Айталық, оқулықтың 45-46 беттеріндегі «Қозғалыс траекториясы дегеніміз не?» тақырыбын өту барысында оқушылардың өздеріне өз үйінен мектепке дейінгі жолының траекториясын сызу тапсырмасын ұсынайық. Тапсырманы орындау барысында өз жолында кездесетін кедергілерге «қызыл жалау» орнатып отырсын, сол арқылы бала өз траекториясының не түзу жол, не қисық екенін зерттеу арқылы біледі. Бұл тапсырманы орындау арқылы бала қозғалыс траекториясы ұғымын меңгеріп қана қоймай, түзу сызықты және қисық сызықты қозғалыс болатынын да түсінеді. Ал мұғалім әр оқушының тақырыпты түсінуін бағалай алады) [3,б.48].

Жаңартылған білім беру бағдарламасы оқыту мен оқуға сындарлы көзқарасты қолдайды, ол оқушыларды мұғаліммен және бір-бірімен диалог жүргізуге ынталандыруды көздейді. Диалог аясын кеңейту үшін мұғалім сабақты оқушылар оны тыңдап қана қоятындай емес, нақты пән немесе тақырып туралы ойлана алатындай белсенді етіп жүргізу керек. Мұғалім сұрақ қоюды ойластырған кезде ол сұрақтарға берген оқушының жауабы жаңа сұрақ тудыратындай болуы тиіс. Салмақты жауап беруді қажет ететін тиісті сұрақ қою үшін мұғалім алдымен қойылған сұраққа қандай жауап ала алатынын ойластыруы керек. Егер мұғалімнің сұрақтары бұлыңғыр болса, онда өзі де бұлыңғыр, екіұшты жауап алады. Сонымен қатар, сұрақтар оқушылардың жауаптарын шектемеу керек, керісінше, оқушыларға мәселені мейлінше зерделеп, жауапты өз бетінше қалыптастыруға еркіндік ұсыну керек. Оқушылар өзінің жауабымен белгілі үлес қосатындығын сезінуі үшін мұғалім жауаптарды зейін қойып, айқын қызығушылықпен тыңдауы керек. Бастауыш сыныпта оқитын оқушылар анағұрлым жан-жақты және күрделі жауап бере алады. Бастауыш сынып оқушыларының ойлау дағдыларын қалыптастыру тәсілдерінің бірі –дәлелдеу. Дәлелдеу бастауыш сыныптарда кез келген пікірталас бастау, жүргізу және оны бағамдау үшін маңызды, әсіресе, өз жасаған зерттеуін түсіндіре білуі, нақты дәлелдемелер келтіре білуі, идеяларды түсіндіру, талқылау, оларға қарсы шығу және өз ойларын қайта қарау арқылы пікірталасқа араласа отырып, белсенді рөл атқарады. Бұл сондай-ақ Қазақстандағы жаңартылған білім беру бағдарламасында басым болып табылатын бірнеше құндылықтар мен дағдыларды, мысалы, шығармашылық және сын тұрғысынан ойлау, қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытудың негізгі тәсілі (NIS, 2011) [2,б.10].

Қорыта айтқанда, аталмыш бағдарламаның мәні баланың функционалды сауаттылығын қалыптастыру. Оқушы өзінің мектеп қабырғасында алған білімін өмірінде қажетке асырып, пайдаға асыра білуі керек. Сол үшін де бұл бағдарламаның негізі — «Өмірмен байланыс» ұғымына құрылған.

Әдебиеттер тізімі:

1. Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана: «Назарбаев зияткерлік мектебі» ДББҰ, 2016ж.

2. Қазақстан Республикасында орта білім мазмұнын жаңарту шеңберінде қазақ тілінде оқытатын мектептердегі бастауыш сынып пəндері бойынша педагогика кадрларының біліктілігін арттыру курсының білім беру бағдарламасы. Мұғалімдерге арналған нұсқаулық. Екінші басылым. – Астана: «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ. Педагогикалық шеберлік орталығы, 2015ж.

3. Жаратылыстану. Мұғалімдерге арналған нұсқаулық.Жалпы білім беретін 1-сыныптың мұғалімдеріне арналған құрал. – Астана: «Назарбаев зияткерлік мектебі» ДББҰ, 2016ж.

 


БАСТАУЫШ МЕКТЕПТЕГІ ОҚЫТУДЫҢ ЖАҢАРҒАН МАЗМҰНЫ, ҚАЗІРГІ ОҚЫТУ СТРАТЕГИЯЛАРЫ

ОРЫНБАЕВА М.Ж., Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Жарқамыс ауылы


Қазіргі кездегі қоғам дарынды, қабілетті адамдарды қажет етеді. Білім беру мекемесінің алға қойған мақсатына жетуі үшін басқаруға ықпал жасайтын (мұғалімдер, мектеп оқушылары)және өзінің басқарушы ішкі жүйесі (әкімшілік, педагогикалық ұжым) біртұтас жүйе болғандықтан, инновацияға үнемі орын табылады. Инновацияның қажеттілігі сыртқы себептермен де анықталады, ол мынадай бірқатар себептерге байланысты: адамдардың мұқтаждығын қамтамасыз ету қажеттілігі, мектеп оқушыларының білімге , дағдыға, шеберлікке деген ұмтылысы, жоғары сапалы білім алудағы жеке тұлғаның дамуы. Демек, жаңалықтың ену қажеттілігі білім алуға деген коньюктураның мұқтаждығынан пайда болады. Білім берудегі жаңалық пен қоғамдық жаңалық бір ғана мақсатты көздейді, олар даму мен прогрестің қабілетін арттыруы қажет. Білім берудегі жаңарту туралы айту барлық мағынасы қандай да бір қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған жағдайға ғана байланысты. Қоғамдық қажеттіліктің деңгейі мен сипаты ғана жаңалықты енгізу бойынша істелген жұмыстың бағыты мен жемістігін анықтайды. Сондықтан, оларды негіздеуде тар шеңберде қолданылатын міндеттермен шектеліп қана қоймай, әлеуметтік-педагогикалық дамудың нақты бағыттары мен негізгі мақсаттарын ескеруіміз қажет. Бұл ұсақ ұстанымсыз өз-өзімен, сондай-ақ, қоғамдық міндеттер мен құндылықтармен де еш байланыссыз тәртіпсіз шашырап жатқан инновациядан аулақ болу үшін маңызды» дейді А. Найн. Бүгінгі таңда жинақтаған тәжірибеме сүйене отыра, білім беру мазмұнын жаңарту жағдайында оқу-әдістемелік жұмысыма бүгінгі күн талабынан шығатындай өзгерістер енгізу керектігі жолында ізденудемін.

Ақтөбе облысында мұғалімдерге арналған кембридж бағдарламасы аясында өткен «Тиімді оқыту мен оқу» тақырыбындағы білім жетілдіру курсы және «Бастауышта оқыту мазмұнын жаңарту жұмысын жаңа тұрғыда басқару жолдары» тақырыбындағы бастауыш класс мұғалімдерінің курсынан дәріс алдым. Бұл курстан мен:
1. Оқыту мазмұнын жаңарту жағдайларындағы мұғалімнің іс-әрекеті.
2. Білім беруді демократияландыру мен ізгілендіру жолдары.
3. Мұғалімнің ғылыми-әдістемелік деңгейін көтеруі. т.б. көкейтесті мәселелердің жауабын алып, өз іс-тәжірибемде әдіскерлер мен әріптестерімнің білім мазмұнын жаңартудағы іс-тәжірибелерін оқып-үйреніп, оны әдістемелік жұмысымда қолдану, оқу- тәрбиелік үрдісті басқарудың өзім қолданып жүрген түрлеріне тоқталғым келеді.

Сонымен, біз оқушылардың білім-білік дағдыларын дамы- ту үшін, оқыту мазмұнын жаңарту жұмысын жаңа тұрғыда ұйымдастыру үшін не істеуіміз керек ?

Білімді тұлға шығару сабақ сапасынан. Сабақ дегеніміз- оқытуды ұйымдастырудың басты формасы. Жаңаша оқытуда оқушы мұғалімнің түсіндіргенін меңгеріп, мұғаліммен тікелей пікірталасқа көшеді, оқушы рөл атқарушы ғана емес, жетекші бағытты ұстайды. Белгісізді анықтауға өзі жауап іздейді, шешімдері де әр түрлі болады. Мұғалім мен оқушы арасында тығыз байланыс қалыптасады, бірлік одақта қызмет істейді. Сондықтан да, бастауыш класта оқушылардың оқу-әрекетін жедел басқаруды ұйымдастыру құралы ретінде, сабақта компьютерді пайдаланудың тиімділігі бар екендігіне тоқталғым келеді.

Оның артықшылықтары мынадай:
1. Әр оқушы өз қарқынымен жұмыс істеуге үйренеді.
2. Уақытты үнемдейді.
3. Мұғалім бақылаушыдан кеңесшіге ауысады.

Ана тілі, Қазак тілі, математика сабақтарында тарау- ды бекіту, қайталау, білімді тиянақтауда, оқушылардың компьютерді пайдалана отыра, өзіндік жұмысын тез және қарқынды ұйымдастыруға болады. Мысалы: Қазақ тілінен көп нүктенің орнына тиісті әріпті қой, керекті сөздерді қолданып сөйлем құра, өлеңді, әңгімені жалғастыр тапсырмаларын өз бетінше, бір-біріне бөгет жасамай орындауға тырысады. Мұндағы мұғалімнің негізгі мақсаты – оқушылардың қатесіз, сауатты жазуын қадағалау. Ана тілі сабақтарында мәтін бөліктеріне ат қойғызу, сурет салғызуға, логикалық сипаттағы ойындарды пайдалану тиімді. Компьютерді пайдаланып сабақ өткізу мектепте мынадай міндеттерді жүктейді:
1. Оқушылардың компьютерлік сауаттылығын ашу.
2. Оқыту, тәрбиелеу үрдісіндегі ақпараттық алмасу сипатын анықтау.
3. Дайын бағдарламаларды қолдана білу шеберлігін арттыру.
4. Ойлау қабілетін дамыту.

Компьютерді сабақта қолдану нәтижесінде оның ұтымды тұстарын айтпай кетуге болмайды:
- Сабаққа деген құлшыныс пайда болады.

Мұғалімдер қолданатын оқыту әдіс-тәсілдері (яғни, педагогикалық әдістемелер) оқушыларды оқытудың ең жоғары стандарттарын қамтамасыз ету үшін маңызды. Олар алдында қол жеткізген жетістіктерден кейін мұғалімдердің педагогикалық шеберлігі оқушылардың алға жылжуына айтарлықтай септігін тигізетінін дәйекті түрде көрсетті. Мұғалімдер қолданатын әдістер оқудың тиімділігіне елеулі әсерін тигізеді. Педагогикалық әдістемелерді жетілдірмей тұрып, оқу бағдарламасын өзгерту білім беру стандарттарына қатысты реформалау шараларының мүмкіндіктерін және нәтижелілігін төмендетеді. Бастауыш сынып пәндеріне арналған оқу бағдарламаларындағы оқу мақсаттары оқушылардан шынайы проблемаларды анықтап зерттей білуді талап етеді. Сондай-ақ, «Бастауыш сынып пәндері бойынша критериалды бағалау және оқытуды жоспарлау» тарауында бағалау және жоспарлау әдіс-тәсілдері анағұрлым толық қарастырылатын болады. Сонымен қатар педагогиканың түрлі аспектілері қарастырылады: қарым-қатынас жасау дағдылары (мұғалімнің жетекшілігімен жүретін оқылым және жазылым, дәлелдеу), белсенді оқу, зерттеуге негізделген оқу болып табылады. Педагогиканың барлық осы аспектілері сындарлы оқыту теориясымен үйлеседі. Сындарлы оқыту тәсілдері білім берудің «дәстүрлі» әдістерімен салыстырғанда, оқыту кезінде жоғары нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Сындарлы оқыту тәсілдері оқушылардың алдыңғы алған білімдерімен ұштастыра отырып, жаңа білім алуы туралы тұжырымдамаға негізделеді. Бұл жерде ең маңыздысы оқушылардың алдыңғы алған дағдылары жаңа дағдыларды меңгеруге үлкен ықпалын тигізеді, ал егер ол ескерілмесе, онда білім тереңге бармай, үстірт меңгерілген таяз білім болмақ. Мұндай үстірт білім оқушыға қазіргі әлемде жетістікке жету үшін қажетті жоғарыда аталған сын тұрғысынан ойлау, рефлексия және басқа да дағдыларын, алған білімін қолдануына кері әсерін тигізеді. Оқушылар білімді толықтай меңгеру үшін ақпаратты енжар қабылдамай, сабаққа белсенді қатысуы керек. Оқушылардың алған білімдерімен жұмыс істеуге, оны әрі қарай өңдеп, өз дағдыларын арттыруға мүмкіндік беретін жаттығуларды орындауға мүмкіндіктері болуы аса маңызды болып табылады. Бастауыш сынып пәндерінің аясындағы педагогикалық тәсіл белсенді оқуды көздейтін сындарлы оқуға негізделеді. Бұл тәсіл аясында оқушылар оқу үдерісіне белсенді атсалысады, сол арқылы өздері үшін оқудың маңызын өздері анықтайды. Бұл мұғалім селқос қана тыңдап отырған оқушыларға өтіліп жатқан тақырыпты хабарлағанға қарағанда, анағұрлым қуатты құрал болып табылады. Бастауыш сыныпта сабақ жүргізуде қолданылатын педагогикалық әдіс-тәсілдердің басым бөлігі зерттеуге негізделген оқу әдіс-тәсілдерінен тұрады. Мұғалімдер өз оқушыларының қызығушылықтары туралы білімдері мен бүкіл білім беру бағдарламасын ескере отырып, орындалатын жаттығуларды өзі таңдауға ерікті. Жаттығуларды оқушылардың мүдделері негізінде жоспарлау «оқушылар туралы хабардарлықтың негізінде оқытуға» түрткі болады, ал бұл өз алдында саралауды қолдануға жол ашады. Мұғалім оқушылардың оқу үлгерімін бақылап, оларға мақсаттарына жетуге қолдау көрсетеді. Ынтымақтастық сапалы ұйымдастырылған біліктілікті арттыру шарасының маңызды құрамдас бөліктерінің бірі болып табылады. Сол себепті, біліктілікті арттыру курсында жоспарланған көптеген жаттығулар тыңдаушылардың бір-бірімен ынтымақтасып жұмыс істеуін көздейді. Мұғалімдер үшін білім берудегі жаңа идеяларды талқылап, ол идеялар туралы ақпарат алмасуға мол мүмкіндік берудің маңызы зор. Осы жаңа оқу бағдарламасы мұғалімдерге белсенді оқу жаттығуларына қатысып, бастауыш сыныптарды оқытуды тиімді жүргізуге ненің көмегі бар деген мәселе тұрғысынан кәсіби әңгімеге қатысуға мүмкіндік береді. Осы тәсілді қолдана отырып, мұғалімдердің дағдылары мен білімін арттыруға қол жеткізуге болады Оқытуда осы қарым-қатынас тәсілін қолдану арқылы мұғалімдер барлық оқушылардың оқу бағдарламалары мен оқу жоспарларында көрініс тапқан оқу мақсаттарына жетуге ынталандыратын жаттығуларды қалай жоспарлауға болатынын көре алады. Топта бірлескен мұғалімдер бір-бірінің білімімен және түсінігімен бөлісе отырып, бірлесіп жұмыс істейді. Олар түсініктеме беріп, өз болжамдарын ұсынады, осылайша әсіресе бірлескен сұрақ-жауап кезінде өз түсінігін кеңейтеді. Біліктілікті арттыру курсы барысындағы кері байланыс ұсынып, өзін-өзі бағалауға мүмкіндік беретін топтық жұмыс пен бірлескен тәсіл мұғалімдерге кәсіби құзыреттіліктің және/ немесе жетілдірудің кез келген саласын түсінуге көмектеседі. Бастауыш сыныпта мұғалімнің рөлі оқушылардың үлгерімін қадағалап және есепке ала отырып, олар үшін «белсенділендіргіш» рөлін орындауға негізделеді. Оқу үдерісін жандандыру үшін мұғалімдер ынталандырғыш материал ұсынып, оқу үдерісіне таңдамалы түрде араласады, осылайша оқушылардың бойында танымдық өзгерістердің орын алуына ықпал етеді. Сыныптан сыныпқа ауысқан сайын оқушылар анағұрлым жақсы нәтижелерге қол жеткізу үшін өз бетінше әрекет етуге үйрену керек. Оқушыларға оқу жоспарындағы жаттығулар аясында көзделген оқу мақсаттарына қол жеткізуге көмектесетін бірқатар педагогикалық тәсілдерді пайдалануда мұғалімдерге біліктілікті арттыру курстары арқылы қолдау көрсетіледі. Критериалды бағалау моделі оқушылардың оқу мақсаттарына жетудегі ілгерілеуін анықтау үшін қосымша тәсілдерді пайдаланады. Белсенді оқу оқушының мұғалімді енжар тыңдап қана қоймай, белсенді жұмысқа тартылуын көздейтін оқыту және оқу әдістерінің бірі болып табылады. Бұл тәсілдер оқу үдерісі жаттығудың алдында емес, оны орындау барысында жүзеге асырылатын құбылыс екендігін түсіндіреді. Сыныпта қолданылатын бұндай тәсілдерге топтық жұмыс, ойын «баламалары» және пән бойынша белгілі тақырыптағы ойындар кіреді . Бастауыш сыныптарда ойын шынайы өмірдің белгілі бір аспектілерін модельдеу және зерттеу үшін ұсынылған мүмкіндік болып табылады. Домино және карта сияқты дәстүрлі ойындар математика сабақтарындағы кездейсоқтық пен ықтималдық мәселесін қарастыруда оңтайлы болмақ. Шарада, тақтада сөздерді біріктіру немесе сөздерді жіктеу сияқты ойындар – тіл үйренуді қамтамасыз етудің және оны көрсетудің бірден-бір қызықты әрі тартымды тәсілдерінің бірі. Көптеген стратегиялық ойындарды (мысалы, «Алға» («Go») деп аталатын ежелгі қытай ойыны) тұрғындар мен қоғамның өсуін модельдеу үшін пайдалануға болады. Бастауыш сынып мұғалімдерінің біліктілігін арттыру курсы аясында қолданылатын тағы да бірқатар тәсілдер:
- Мұғалімнің жетекшілігімен жүретін оқылым мен жазылым;
- Қарым-қатынас жаттығуларын пайдалану;
- Проблема шешу мақсатында жеке және топта жұмыс істеу;
- Орындау арқылы білім алу (әрекет ету арқылы);
- Ашық сұрақтарды пайдалану;
- Дәлел ұсынуға ынталандыру;
- Зерттеу барысында бірлесіп жұмыс істеу;
- Зерттеуге негізделген оқу, оның барысында оқушылар мәселені жеке өздері зерделейді.

Мұғалімдер пайдалана алатын аса бір тиімді әдістердің бірі «Дауыстап ойлану» деп аталады. Мұғалім мәтінді оқиды және «дауыстап ойлайды», сол арқылы оқушыларға мәтінді түсінуге көмектеседі. Дәлелдеу Жоғары деңгейлі ойлау дағдыларын қалыптастыру және оларды қолдану – бастауыш сыныптың білім беру бағдарламасының өзекті аспектісі болып табылады. Осы ойлау дағдыларын қалыптастырудың ең басты тәсілдерінің бірі – дәлелдеу. Дәлелдеу бастауыш сыныптарда кез келген пікірталас бастау, жүргізу және оны бағамдау үшін маңызды, әсіресе, математика үшін оның маңызы өте зор, себебі онда бір есептің бір ғана шешімі болғанымен, оған жетудің тәсілдері толып жатыр. Бұл сондай-ақ Қазақстандағы жаңартылған білім беру бағдарламасында басым болып табылатын бірнеше құндылықтар мен дағдыларды, мысалы, шығармашылық және сын тұрғысынан ойлау, қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытудың негізгі тәсілі болып табылады. Бастауыш сыныптарда кеңінен қолданылатын, өзара әрекеттесудің түрлі жағдайларында қалыптасатын және жүретін оқудың екі саласы бар; бұл монологтік және диалогтік Монологтік көзқарас заттарды абсолюттік материя ретінде түсінеді және де бұған дейін алынған білімнің негізінде қалыптасады, ал диалогтік көзқарас болса білімді оқу барысында жүретін үдеріс ретінде, дәлелдеу барысында, яғни пікірталас пен келіссөз барысында қалыптасатын білім ретінде қарастырады. Осындай сабақтарда оқушылар басқа оқушыларға тұжырымдаманы өз сөзімен түсіндіру үшін бірқатар сұрақтар мен топтық талқылауды пайдалана отырып, проблемаларды шешу үшін бірлесіп жұмыс істейді. Мұғалімдер оқушылардың берген түсініктемелеріне құрметпен қарайды және оның құнды екенін түсінеді, проблеманы шешудің осындай ерекше тәсілдері басқа оқушыларға мәселені түсінуге көмектесе алатындығын мойындайды. Оқушыларға бастауыш сыныптарда проблеманы шешуді ұсыну арқылы мұғалім оқушылар Пиаже сипаттаған танымдық даму сатыларының нақты бір операциялық кезеңінде екенін есте сақтау керек. Белгілі бір жастағы балаларға проблема ұсынғанда мұғалімдер абстрактілі, ойдан шығарылған нәрселермен жұмыс істегенше, қарапайым бірақ нақты мысалдарды пайдаланғаны абзал. Физикалық материалдар мен шынайы өмірден алынған мысалдарды жиі пайдалану оқу үдерісін тиімді етеді . Қазақ тілінде оқытатын мектептердегі бастауыш сыныпқа арналған білім беру бағдарламасы оқушыларға ХХІ ғасырдағы қарқынды дамып келе жатқан зияткерлік және техникалық ортада табысты болу үшін қажетті дағдыларды меңгертуге бағытталған. Олар оқушыларды сын тұрғысынан ойлау, бірлесіп жұмыс істеу, ақпаратты өңдеу, проблемаларды шешу сияқты анағұрлым жоғары деңгейдегі көптеген дағдыларды өз бетінше меңгеруге және зерделеуге дайындайды және ынталандырады. Қазіргі заманның талабы-көптілділік. адам баласының рухани байлығы тәрбиесі, білім бәрі де тіл арқылы жетіледі. «Тілменен түйілген, тіспенен шешілмес» демекші әр адамның сөздік қоры бай болуы үшін тілін, ой-өрісін, жан-жақты дамыту керек. Сол себепті болашақ ұрпағымызға үштілділікті қажетті деп ұғындыру ұстаздың ең басты міндеті болып саналады. Қазіргі уақытта еліміздің басқа мемлекеттерімен қарым-қатынасы артып отырған шақта үштілділікті еркін меңгерген, келешекте білімін түрлі саладағы қарым-қатынас жағдайында пайдалана алатын адамды мектеп қабырғасынан оқытып шығару – біздің қазіргі кездегі ең басты міндетіміз. Халқымыз ежелден тіл абыройын биікке көтеріп, «Өнер алды – қызыл тіл» деп, сөз өнерін бар өнердің алдына қойып, жоғары бағалаған. Әдетте тіл жөнінде, тіл – адамдар ара қарым-қатынас жасау құралы деп таныған. Көптілді білім беру дегеніміз – оқу үрдісі барысында екі еcе одан да көп тілде білім беру. Көптілді оқыту – жас ұрпақтың білім кеңістігінде еркін самғауына жол ашатын, әлемнің ғылым құпияларына үңіліп, өз қабілетін танытуына мүмкіншілік беретін бүгінгі күнгі ең басты қажеттілік. Әр адамның рухани – адамгершілігін арттыру үшін бүгінгі тез өзгеріп жатқан дүниеде өмір сүріп еңбек ету үшін жан-жақты болу қажет деп есептеймін.

Әдебиеттер тізімі:

1. ҚР Президентінің «Қазақстан 2050» стратегиясы. Қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауы http://www.akorda.kz

2. Бастауыш мектеп журналы 2015/1


Педагогикалық инновацияларды тәжірибеде қолдану ерекшеліктері

СҰЛТАНГИРЕЕВА Н.С., Лисаков қаласы әкімдігі білім бөлімінің «№1 орта мектебі» КММ, ЖҰМАБАЕВА Ж.Ж., Лисаков қаласы әкімдігі білім бөлімінің «Мектеп-лицей» КММ


Біз сабақ беретін пәнді оқытуда оқытудың озық технологиялары мен инновациялық әдістерді қолдану өте тиімді деген ой түйдік. Әр сабақта оқушылар әртүрлі тәсілмен топқа бөліне отырып, сабақ тақырыбын ашады. Алдымен әр сынып оқушыларымен топтық ереже құрып алдық. Осы ережеге бағына отырып, уақытты тиімді пайдалануға, өз ой пікірін ашық айтуға, барлық оқушының сабаққа қатысуына көңіл бөлеміз. Топтық жұмыс барысында сыныпта ынтымақтастық атмосферасы қалыптаса бастады. Тақырыпты оқушылар топтаса отырып бір – біріне түсіндіреді, ешқандай оқушы қалыс қалмайды. Постермен жұмыс барысында үлгерімі нашар оқушыларым сурет салып, бірі бояп, енді бірі күтпеген ой тастап, өздерін әр қырынан көрсетіп таң қалдырған жағдайлар болды. Жетелеуші сұрақтар қоя отырып, барлығының өз ойын, пікірін жеткізуіне мүмкіндік беруге тырыстым, әр оқушының пікірі құнды екенін ұғындыруға, бір-бірінің пікірін бағалауға тәрбиелеп отырамыз.


Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңының 8-бабында «Білім беру жүйесінің басты міндеті – оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық коммуникациялық желілерге шығу, ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтар, ғылым мен практи- ка жетістіктері негізінде жеке тұлғаны қалыптастыруға, дамытуға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау» – деп атап көрсеткендей, қазіргі кезеңде әрбір мұғалімнің алдына қойып отырған басты міндеттерінің бірі – оқытудың әдіс-тәсілдерін үнемі жетілдіріп отыру және жаңа педагогикалық технологияны меңгеру. Ал білім беру жүйесінің алдындағы жаңа міндеттердің бірі инновациялық педагогикалық оқыту технологияларын пайдаланып білім сапасын арттыру.

Қазақ тілін оқытудың негізгі мақсаты – оқушылардың қазақ тілінде қарым-қатынас жасай алу негіздерін меңгеруі болып табылады.

Сабақ соңында қолданылатын стратегия «шығу парағын» оқи отырып, оқушыларымыздың жымиған және мұңайған смайликтің тұсына сабақ барысы, өз пікірі жайлы ашық жазғандары біздің келесі сабақты қалай жоспарлауымызға, жіберген қателіктерімізді түзетуге өз көмегін тигізіп отырады. «Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясын сабақты жоспарлауды қолданудың тиімділігіне тоқталсақ, мұнда әр оқушының ойы шыңдалып, өз даму деңгейіне сай жетістіктерге жетуге болады. Сын тұрғысынан ойлау жобасы мынандай үш құрылымнан тұрады:
- қызығушылықты ояту;
- мағынаны тану;
- ой-толғаныс.

Бұл технологияда бұрынғы білім мен жаңа ұғым ұштастырылады. Ал, соңғы кезеңде оқушы өз шығармашылығынан қабілетін таныта алады. Мұнда оқушыға ойланып-толғануға уақыт берілуі керек, ойын айтуға оқушы шығармашылығын қалыптастыратынын атап өту керек.

«Қызығушылығын ояту» кезеңінде алдыңғы өткен тақырыпты тексеру мақсатында тест жұмыстарын өткізу арқылы оқушының білім деңгейін қадағалап, жаңа сабақты бастар ал- дында «Топтастыру» стратегиясы арқылы оқушылармен бірлесе отырып, жай сөздермен емес, тақырыппен байланыстыра жаңа сабақтың атауын шығарамыз.

«Мағынаны тану» кезеңінде оқушыларды топқа бөлу арқылы сұрақтар дайындап, оны «Куббизм» стратегиясы арқылы жүзеге асырамыз. Сұрақтар үш деңгейде әзірленеді. Дайындалған сұрақтарға оқушылар өз ойларымен жауап бере отырып, бұл сұрақтар оқушылардың деңгейіне сай топтастырылған немесе сұрақтардың өзін сұрыптауда «Жуан және жіңішке сұрақтар» стратегиясын жүзеге асырамыз.

Осы кезеңде «Түртіп алу кестесі» бойынша қорытынды шығарамыз.

Бұл технологияның келесі бір кезеңі – ой-толғаныс. Мұнда «Венн диаграммасын» қолдану арқылы тақырыптардың ұқсастығы мен айырмашылығын көрсетеміз. Осы кезеңде оқушылардың тілдік дағдыларын қалыптастыру мақсатында сабақ тақырыбына байланысты «Дебат» яғни, пікір-сайыс өткіземіз немесе «5 минуттық эссе» жаздырамыз. Мұндағы мақсат – оқушылардың өзіндік көзқарасын қалыптастыру. Сол эссе жазғанда сабаққа қабілеті төмен деген оқушылардың өзі 5-6 сөйлемнен тұратын ойын жазса, соның өзі оқушыны сабаққа тарта білгеніміз.

Өзіміздің сабақтарымызда лексиканы, грамматиканы, тыңдауды меңгертуде слайд-шоу, презентация, флипчарттарды қолданып отырамыз.

Инновациялық технологиялардың қай түрін алсақ та, олардың тиімділігі тек қана мұғалімнің шеберлігімен және осы шеберлікті шыңдай түскендігімен ғана шын күшіне ие бола алады.

 


Дарынды балалармен жүргізілетін жұмыс түрлері

САПАРОВА Б.Қ., «Қостанай Дарыны» аймақтық ғылыми практикалық орталығының зияткерлік сайыстар бөлімінің әдіскері


Бүгінгі таңдағы негізгі мақсат – ұлттық құндылықты әлемдік деңгейге шығаруға қабілетті, өзіндік жеке көзқарасы қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Ол үшін оқушылардың белсенділігін арттыру, ізденімпаздыққа үйрету және өз бетінше білім алуы мен қолдана білетін дарын иесін тәрбиелеу керек.

Жас жеткіншектердің бойындағы ерекше қабілетті дарындылықты тани білу, оның одан әрі дамуына бағыт- бағдар беру, оны сол бағытта жетелеу – ұстаз парызы. Бала дарындылығы өз құрдастарымен салыстырғанда бірдей жағдайда білім алуда, басқалардан аса ерекше байқалатын шығармашылық қабілетінен көрінеді.

«Дарындылық» термині «дарын» сөзінен шыққан, адамның ерекше қолайлы ішкі алғы шарты дегенді білдіреді. Дарындылық білім беру, тәрбиелеу жұмысының әсерінен ғана емес, балалардың өз күштерін жүзеге асыру кезінде ғана дамиды.

Мұғалім ретіндегі оқу мен тәрбие саласындағы аса маңызды міндет – талабы таудай дарынды жеке тұлғаны іздеп тауып, оны жетілдіріп шығару. Ал мақсаты – тәрбие мен білім халықтық бола отырып, ұлттық дәстүрді ұстаушы, дені сау, адамгершілігі мол, қабілеті дамыған, жан- жақты, саяси сауатты, өресі биік азамат тәрбиелеу.

Дарынды балаларды оқытуда зерттеу әдісін қолдану қажеттілігі олардың табиғи қызығушылығының жоғарылығымен, қоршаған ортасына деген құштарлылығының басымдылығымен түсіндіріледі.

«Жас бала жаңа өркен жайған жасыл ағаш тәрізді» дейді халқымыз. Жерге отырғызылған жас көшет қашан тамырын тереңдетіп, жапырағын жайып, саялы ағаш болып үлкейгенше мәпелеп күтіп, үзбей қарауды қажетсінеді. Адам да сол тәрзілді.

Дарынды балалармен жұмыс жүргізудің мақсаты
1. Пәнге терең қызығушылығын арттыру.
2. Баланың шығармашылық қабілетін және өз бетінше шығармашылық ізденісін дамыту.
3. Оқушының әсерлілік сезімін қалыптастыру.
4. Жалпы білім-білік дағдыларын дамыта оқыту.
5. Оқушының белсенділігінің арттыру мақсатында даму деңгейін, танымдық белсенділігін арттыра оқыту.
6. Білімнің бағасын арттыру.

Дарынды оқушылармен жүргізілетін жұмыстардың міндеті
1. Шығармашылық қабілеттерін дамыту, жан- жақты дамуына жеке адамдық ерекше көңіл бөлу.
2. Оқушылардың ғылымға деген қызығушылығын арттыру.
3. Оқушыны қоршаған ортаны аялауға, ғылыми зерттеу дағдыларын қалыптастыруға тәрбиелеу.

Дарынды балалармен жүргізілетін жұмыс жоспары
1. Дарынды балалармен жүйелі түрде қосымша сабақтар өткізу.
2. Дарынды баланы іздеп табу және іріктеу.
3. Тереңдетілген бағдарлама бойынша оқыту (жеке, топтық, жұптап).
4. Проблемалық оқыту әдістерін пайдалана отырып оқыту. Ізденіс жұмыстарын (реферат, баяндама, сөзжұмбақ, ребус, шығарма, өлең, шығару т.б.), өз бетінше ізденіп оқуды ұйымдастыру, дамыту.
5. Мектепішілік және аудандық, пәндік олимпиадаларға, конкурс-сайыстарға қатыстыру.
6. Жаңа педагогикалық технологиялар пайдалана отырып оқыту.

Оқу – тәрбие ж ұ мысын да оқ ушылардың шығармашылық дамытуының түрлері
1. Ақпараттық құралдар (газет-жұрнал, радио, теледидар) жаңалықтарымен таныс болу.
2. Өнер қайраткерлерімен, ақын-жазушылармен кездесу өткізу.
3. Түрлі тақырыптарда әңгіме, пікірталас, кездесу өткізіп,алған әсерлері бойынша шығарма жазу,ауызша және жазбаша түрде өз ойын еркін жеткізе білу.
4. Күрделі тапсырмалар орындау.

Осындай жұмыстардың үнемі жүргізілуі оқушыларды шығармашылыққа баулуға, шәкірт бойындағы қабілет көзін ашуға, тілін байытуға, қиялын ұштауға, өз бетінше ізденуге зор әсерін тигізеді.

Баланың шығармашылық дарындылығының нәтижесінде мына сипаттамаларды атап айтуға болады:
- ақыл-ойдың жоғары қажеттілігі;
- зерттеу кезінде білімге ерекше құштарлық танытатын жоғары қажеттілік;
- белгілі бір іс-әрекетке, кәсіпке аса қызығушылық таныту, бір іспен шұғылдану;
- өз бетімен белгілі бір мақсатқа жетуге табандылық көрсете білу;
- тапсырмаларды өз бетімен ойлай және шеше білуге ұмтылу.

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашақта еңбек етіп өмір сүретін – бүгінгі мектеп оқушылары.

Мұғалім оларды қалай тәрбиелесе, Қазақстан сол деңгейде болады, яғни тәрбиенің түпті мақсаты – қоғамның нарықтық қарым- қатынасқа көшу кезінде саяси-экономикалық және рухани дағдарыстарында жеңіп шыға алатын, ізгілігімен 21 ғасырды құрушы, іскер, өмірге икемделген жан-жақты мәдениетті жеке тұлға тәрбиелеп қалыптастыру» деп тұжырымдады.

Дарындылыққа барар жолдың басты міндеті:
- оқушының жеке ерекшелігі мен қабілетін зерттеп зерделеу;
- шығармашылық ғылыми ізденіске өзіндік зердесінің дамуын назарда ұста;
- оқушының өз бетінше әрекет етеуіне мүмкіндік беру.

Осы міндеттері жүзеге асырудағы оқу-тәрбие үрдісін ғылыми-зерттеу негізінде жүргізіп, оқушылардың дарындылығын дамытатын арнайы жоспармен жұмыс атқару керек. Осындай қабілетті, дарынды оқушыларды таба біліп, әрқайсына жеке тұлға ретінде қарап, олардың өздеріне деген сенімін арттырып, ата-ана, мектеп, оқушы, ұстаз байланысын жоғары ұстап, шығармашылықпен жұмыс істеп оқушының білімге ынтасын арттыру керек.

 

Наши друзья



Журнал выходит 1 раз в месяц и распространяется по подписке в школах, лицеях и гимназиях
 
 
Копирование материалов
без ссылки на сайт
запрещено
 
 
 

 

E-mail: o.shkola@rambler.ru      

05050035, г.Алматы, 8 м-н, д.4, кв.82, тел. 8(727)249-84-38, 8(727)290-92-10